Điện hạt nhân Ninh Thuận trở lại: chọn hay bỏ phụ thuộc vào an toàn
Điện hạt nhân Ninh Thuận là chương trình xây dựng các nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của Việt Nam tại Ninh Thuận, được tái khởi động như một phần quan trọng trong quy hoạch nguồn điện dài hạn, nhằm bổ sung nguồn điện nền ổn định, giảm phát thải khí nhà kính và bảo đảm an ninh năng lượng trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế, công nghiệp hóa và chuyển đổi số đặt áp lực lớn lên hệ thống điện quốc gia. Việt Nam không còn nhiều lựa chọn nếu muốn vừa giữ đà tăng trưởng, vừa tiến tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Câu hỏi không còn là “có cần điện hạt nhân không”, mà là “chúng ta có đủ năng lực an toàn hạt nhân để làm đến nơi đến chốn không”. Nếu câu trả lời là chưa, dự án phải chậm lại; nếu là có, Ninh Thuận sẽ là phép thử năng lực thể chế, công nghệ và nhân lực của cả quốc gia.
Điện hạt nhân như trụ cột an ninh năng lượng trong thời kỳ chuyển đổi số
Nhu cầu năng lượng cho tăng trưởng kinh tế, công nghiệp hóa và chuyển đổi số đang đặt hệ thống điện quốc gia trước những thách thức chưa từng có. Trong khi đó, biến đổi khí hậu, yêu cầu giảm phát thải và bất ổn địa chính trị buộc Việt Nam phải cùng lúc giải quyết ba mục tiêu: an ninh năng lượng, tăng trưởng và chuyển dịch sang năng lượng sạch. Trong bối cảnh đó, việc đưa điện hạt nhân trở lại cơ cấu nguồn điện dài hạn được coi là đáp án chiến lược cho cả an ninh năng lượng lẫn mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Điện hạt nhân có ưu thế là nguồn điện nền công suất lớn, vận hành 7.000 – 8.000 giờ/năm với hệ số khả dụng trên 85 – 90%, hỗ trợ tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo biến động ngày càng cao. Nếu bỏ qua lựa chọn hạt nhân, Việt Nam sẽ khó giữ ổn định hệ thống điện trong một nền kinh tế số hóa sâu rộng.
EVN chuẩn bị dự án: an toàn hạt nhân là “giới hạn đỏ”
Được giao làm chủ đầu tư Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1, Tập đoàn Điện lực Việt Nam xác định trọng tâm là chuẩn bị đồng bộ năng lực quản lý, công nghệ, nhân lực và hạ tầng, với yêu cầu an toàn, an ninh hạt nhân xuyên suốt toàn bộ vòng đời dự án. Điều đó phù hợp quan điểm chung rằng trong phát triển điện hạt nhân, an toàn và an ninh phải đặt ở vị trí nền tảng, không đánh đổi an toàn để lấy tiến độ hay lợi ích kinh tế trước mắt. EVN nói rõ Ninh Thuận 1 không chỉ là dự án xây dựng nhà máy, mà là quá trình hình thành năng lực quản lý, vận hành và làm chủ công nghệ hạt nhân. Chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm từ chuẩn bị đầu tư, khảo sát, thiết kế, mua sắm, xây dựng, chạy thử, nghiệm thu đến vận hành, bảo dưỡng và nâng cấp. Nói cách khác, nếu văn hóa an toàn không được xây dựng ngay từ hôm nay, mọi cam kết về năng lực an toàn hạt nhân sẽ chỉ là khẩu hiệu rỗng.
Nhân lực và tri thức: nút thắt nguy hiểm nhất của điện hạt nhân Ninh Thuận
Điện hạt nhân là lĩnh vực đặc thù, đòi hỏi trình độ khoa học – công nghệ và hệ thống quản lý cực kỳ chặt chẽ; vì vậy, đào tạo nhân lực điện hạt nhân là nút thắt có thể quyết định thành bại của Ninh Thuận. Chính EVN cũng thừa nhận rằng cùng với công nghệ, nhân lực là yếu tố quyết định khả năng vận hành nhà máy trong tương lai, nên phải chuẩn bị đội ngũ quản lý dự án, chuyên gia an toàn, kỹ sư vận hành, nhân lực bảo dưỡng, kiểm soát chất lượng, an ninh, y tế và ứng phó sự cố. Việc tiếp nhận, lưu giữ và phát triển tri thức hạt nhân – từ tài liệu kỹ thuật, dữ liệu thiết kế đến kinh nghiệm vận hành – được xác định là trọng tâm để từng bước làm chủ công nghệ. Song nếu coi đây chỉ là chuyện “gửi người đi học ở nước ngoài” mà thiếu một chiến lược thể chế phối hợp giữa bộ ngành, địa phương, trường đại học và doanh nghiệp, Việt Nam sẽ phụ thuộc vào chuyên gia nước ngoài trong chính hạ tầng an ninh năng lượng của mình.
Tác động địa phương và con đường phía trước: phát triển nhưng không hy sinh người dân
Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và 2 là những dự án điện hạt nhân đầu tiên của cả nước, triển khai trên địa bàn Khánh Hòa, được kỳ vọng mang ý nghĩa chiến lược cho an ninh năng lượng và tạo dư địa phát triển công nghiệp công nghệ cao, dịch vụ kỹ thuật, logistics và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho địa phương. Đối với Khánh Hòa và khu vực Nam Trung Bộ, dự án sẽ hỗ trợ đáp ứng nhu cầu phát triển công nghiệp, dịch vụ, đô thị, du lịch, kinh tế biển và các phụ tải quan trọng. Tuy vậy, quyền lợi chính đáng của người dân vùng dự án phải là điều kiện cần, không phải “phụ lục” của phát triển. Công tác giải phóng mặt bằng, tái định cư, sinh kế và an sinh xã hội chỉ đáng tin khi gắn với minh bạch thông tin, đối thoại và giám sát cộng đồng. Nếu điều này được bảo đảm, Ninh Thuận có cơ hội trở thành hình mẫu dự án hạ tầng lớn không bỏ lại người dân phía sau.
Kết luận: Chỉ nên khởi công khi chuẩn bị an toàn, nhân lực và hạ tầng đến nơi đến chốn
Chiến lược phát triển năng lượng nguyên tử đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050, cùng việc tái khởi động các dự án điện hạt nhân Ninh Thuận cho thấy Việt Nam đã chọn điện hạt nhân như một trụ cột dài hạn của an ninh năng lượng. EVN đang chuẩn bị hạ tầng đấu nối, truyền tải, chuỗi cung ứng và đặt mục tiêu đến năm 2035 doanh nghiệp trong nước tham gia khoảng 30% tổng mức đầu tư các hạng mục xây dựng, lắp đặt phụ trợ, miễn là không ảnh hưởng đến an toàn và chất lượng. Nhưng tiến độ không thể là thước đo duy nhất: thước đo đúng phải là năng lực an toàn hạt nhân, chất lượng nhân lực và mức độ đồng thuận xã hội. Khi – và chỉ khi – Việt Nam chứng minh được điều đó bằng các thiết kế đã được kiểm chứng, các chuẩn mực quốc tế và một đội ngũ nhân sự đủ tầm, việc khởi công Ninh Thuận mới xứng đáng diễn ra.
