Chuyển giao công nghệ đường sắt là gì và vì sao Việt Nam phải thay cách nghĩ?
Chuyển giao công nghệ đường sắt là quá trình tiếp nhận hệ thống, thiết bị, tri thức và quy trình vận hành – bảo trì từ đối tác nước ngoài, đồng thời xây dựng năng lực nội địa để vận hành, bảo trì, cải tiến và từng bước tự phát triển các giải pháp đường sắt phù hợp điều kiện kinh tế – kỹ thuật trong nước. Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy các dự án đường sắt tốc độ cao, đường sắt quốc gia và mở rộng mạng lưới đường sắt đô thị, việc lựa chọn và tiếp nhận công nghệ không thể dừng ở mục tiêu xây xong tuyến rồi “phó thác” cho nhà thầu nước ngoài. Nếu coi chuyển giao công nghệ đường sắt chỉ là một hạng mục trong hợp đồng EPC, chúng ta sẽ mãi ở vị thế khách hàng, phụ thuộc vào nhà cung cấp trong mọi khâu từ vận hành đến sửa chữa.
Đại diện một tập đoàn công nghệ lớn nhấn mạnh, chuyển giao công nghệ đường sắt phải gắn với phát triển nguồn nhân lực, năng lực vận hành, bảo trì và nghiên cứu trong nước, tạo nền tảng để từng bước làm chủ công nghệ và phát triển ngành công nghiệp đường sắt. Nói cách khác, câu hỏi quan trọng không phải là “mua công nghệ nào rẻ hơn” mà là “mô hình nào giúp Việt Nam xây được năng lực làm chủ đường sắt trong 20–30 năm tới”. Đây là sự khác biệt giữa tư duy mua sắm ngắn hạn và tư duy công nghiệp dài hạn.
Thông điệp từ VRT&CON: chuyển giao phải gắn với năng lực làm chủ lâu dài
Triển lãm và Hội nghị quốc tế VRT&CON lần thứ hai quy tụ hơn 200 tổ chức, doanh nghiệp trong và ngoài nước, trở thành diễn đàn hiếm hoi nơi các bên cùng bàn về công nghệ đường sắt, hợp tác quốc tế, chuyển giao công nghệ, phát triển nhân lực và chuỗi cung ứng. Tại tọa đàm chuyên đề “Tín hiệu, điều khiển và an ninh hệ thống”, ông Oscar Wong, Giám đốc Công nghệ FPT Railway Mobility Technology, trình bày tham luận về những vấn đề cần cân nhắc trong chuyển giao công nghệ cho các dự án đường sắt tại Việt Nam. Đây không phải là bài toán kỹ thuật thuần túy, mà là lựa chọn chiến lược cho cả hệ sinh thái công nghiệp đường sắt.
Ông Wong đề xuất 8 nhóm yếu tố khi lựa chọn phương án chuyển giao, trong đó nhấn mạnh khả năng tự chủ trong vận hành và phát triển công nghệ, tính tương thích giữa các hệ thống, mức độ chuyển giao tri thức, quyền sở hữu trí tuệ, độ trưởng thành của công nghệ, chi phí vòng đời, tiềm năng nội địa hóa và khả năng phát triển hệ sinh thái công nghiệp đường sắt. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Mục tiêu không chỉ là tiếp nhận các hệ thống công nghệ hiện đại mà còn tạo điều kiện để đội ngũ kỹ sư, doanh nghiệp Việt Nam từng bước tham gia sâu hơn vào quá trình vận hành, bảo trì và phát triển công nghệ”. Điều này đặt ra tiêu chuẩn mới: gói chuyển giao nào không giúp nâng năng lực nội địa thì về bản chất vẫn là nhập khẩu trọn gói.
Ba trụ cột: nội địa hóa, vận hành bảo trì và công nghệ chuyên sâu
Để chuyển giao công nghệ đường sắt mang lại giá trị lâu dài, đại diện FPT đề xuất tiếp cận theo ba nhóm năng lực: nội địa hóa công nghiệp, công nghệ vận hành và bảo trì, cùng các công nghệ chuyên sâu phục vụ hoạt động đường sắt. Cách tiếp cận này thẳng thắn bác bỏ quan điểm coi chuyển giao là “giao bộ hồ sơ và vài khóa đào tạo”, bởi nếu không hình thành được chuỗi doanh nghiệp nội địa tham gia sản xuất, lắp ráp, tích hợp và dịch vụ, Việt Nam sẽ khó nói tới năng lực làm chủ đường sắt.
Nhóm thứ hai tập trung vào các công nghệ hỗ trợ vận hành bảo trì đường sắt, như hệ thống quản lý tài sản, giám sát thiết bị, phân tích dữ liệu, bảo trì dự báo và ứng dụng bản sao số (Digital Twin). Đây là “trái tim” của năng lực vận hành bảo trì đường sắt hiện đại: nếu không nắm được dữ liệu, thuật toán và quy trình, chúng ta sẽ bị khóa trong vai trò người vận hành thụ động. Nhóm công nghệ chuyên sâu – từ tín hiệu, điều khiển đến an ninh hệ thống – lại là nơi cần chiến lược dài hơi: ban đầu có thể phụ thuộc, nhưng phải có lộ trình từng bước nội địa hóa, tham gia đồng phát triển với đối tác.
Đào tạo nhân lực giao thông: đại học không chỉ dạy mà còn phải “làm cùng doanh nghiệp”
Không có đào tạo nhân lực giao thông bài bản, mọi kế hoạch chuyển giao công nghệ đường sắt đều chỉ nằm trên giấy. Trong bối cảnh Việt Nam phát triển mạnh mẽ kết cấu hạ tầng giao thông theo hướng hiện đại, đồng bộ, xanh và thông minh, vai trò của các cơ sở đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ ngày càng nổi bật. Trường Đại học Giao thông vận tải, với vị thế là một trong những trung tâm đào tạo và nghiên cứu hàng đầu, đang giữ vai trò nòng cốt trong chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao, phát triển giải pháp khoa học – công nghệ và kết nối với doanh nghiệp, cơ quan quản lý và đối tác quốc tế.
Nhà trường liên tục tổ chức và tham gia các hội thảo, tọa đàm, hội nghị quốc tế về tiêu chuẩn đường sắt hiện đại, công nghệ thiết kế – xây dựng – vận hành đường sắt tốc độ cao và triển lãm khoa học – công nghệ. Đặc biệt, sự hiện diện nổi bật tại VRT&CON lần thứ hai khẳng định năng lực kết nối giữa nghiên cứu, đào tạo và triển khai thực tiễn. Từ đào tạo nguồn nhân lực, nghiên cứu khoa học cho tới kết nối doanh nghiệp và chuyển giao công nghệ, nhà trường đang từng bước khẳng định vai trò tiên phong trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của ngành giao thông vận tải. Nếu các chương trình chuyển giao không gắn chặt với những trung tâm như vậy, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội hình thành thế hệ kỹ sư hiểu cả công nghệ lẫn thực tiễn vận hành trong nước.
Lộ trình làm chủ: từ tiếp nhận đến tự nghiên cứu và phát triển
Điểm tích cực là định hướng phát triển năng lực công nghệ đường sắt đã được phác thảo theo từng giai đoạn: bắt đầu từ xây dựng nền tảng kỹ thuật, đào tạo nhân lực, tăng cường năng lực tiếp nhận, tiến tới nghiên cứu, sản xuất và phát triển giải pháp trong nước. Đây là sự thừa nhận rằng năng lực làm chủ đường sắt không thể có ngay sau một hợp đồng chuyển giao, mà là kết quả của nhiều chu kỳ dự án, nơi mỗi tuyến mới phải nâng thêm một bậc nội địa hóa và tự chủ công nghệ.
Trong giai đoạn tới, cùng với tiến trình hiện đại hóa hạ tầng giao thông và phát triển công nghiệp đường sắt trong nước, Trường Đại học Giao thông vận tải sẽ tiếp tục phát huy thế mạnh về đào tạo, nghiên cứu và hợp tác quốc tế; đồng thời gắn kết chặt chẽ hơn giữa nhà trường với doanh nghiệp, cơ quan quản lý và nhu cầu phát triển thực tiễn. Điều đó cho thấy con đường đúng đắn: nhà nước định hướng, doanh nghiệp công nghệ như FPT đưa ra giải pháp và tiêu chí chuyển giao, trường đại học đảm nhận đào tạo và nghiên cứu, còn các doanh nghiệp công nghiệp từng bước tham gia chuỗi cung ứng. Khi mọi mắt xích cùng hướng tới mục tiêu năng lực làm chủ đường sắt, chuyển giao công nghệ sẽ không còn là “gói hàng nhập khẩu”, mà là bệ phóng cho một ngành công nghiệp mới.
