Từ chi hội đến từng mái nhà
Gia đình số là mô hình đưa kiến thức và kỹ năng sử dụng công nghệ vào sinh hoạt thường ngày của các hộ, thông qua hướng dẫn gần gũi, thực hành và hỗ trợ lẫn nhau giữa các thành viên. Tại Sơn La, Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Mai Sơn và xã Yên Sơn triển khai mô hình “chi hội số” và “gia đình số” nhằm nâng cao nhận thức, phổ cập kỹ năng số trong cộng đồng. Đây là hướng đi đáng chú ý: thay vì xem chuyển đổi số là việc riêng của cơ quan hay người trẻ, mô hình đưa việc học đến nơi công nghệ được dùng mỗi ngày — trong gia đình và khu dân cư. Phương châm “người biết hướng dẫn người chưa biết” giúp kiến thức bớt xa lạ, còn các chi hội tạo điểm tựa để người mới bắt đầu có thể hỏi, thử và làm quen mà không ngại sai.
Học bằng việc cần làm
Ở Mai Sơn, Chi hội Phụ nữ Tiểu khu 18 ra mắt mô hình với 40 thành viên; đây là mô hình thứ hai tại xã. Mục tiêu đặt ra là toàn bộ thành viên tương tác qua nhóm Zalo của chi hội, ít nhất 80% cài đặt và sử dụng các tiện ích thiết yếu như VNeID, bảo hiểm xã hội số, ngân hàng số và dịch vụ công trực tuyến. Tại Yên Sơn, mô hình có 15 thành viên tham gia “chi hội số” và 20 hộ gia đình tham gia “gia đình số”; nội dung hướng dẫn gồm dùng điện thoại thông minh, định danh điện tử, dịch vụ công và thanh toán không dùng tiền mặt. Cách học gắn với nhu cầu cụ thể có sức thuyết phục hơn những buổi phổ biến khái niệm chung chung: người dân thấy ngay công nghệ giúp giải quyết việc gì, rồi mới hình thành động lực sử dụng.
Tại Mai Sơn, lực lượng công an xã phối hợp hướng dẫn tích hợp giấy tờ cá nhân trên VNeID, thực hiện dịch vụ công trực tuyến, đồng thời phổ biến cách bảo vệ thông tin và nhận diện lừa đảo trên mạng. Ở Yên Sơn, phương pháp “cầm tay chỉ việc” được điều chỉnh theo khả năng tiếp cận của từng người. Những phần việc này cho thấy kỹ năng số không chỉ là biết bấm ứng dụng. Người dùng còn cần hiểu cách giữ an toàn tài khoản, kiểm tra thông tin và nhận ra rủi ro trước khi chia sẻ dữ liệu.
Gia đình là nơi kỹ năng thành thói quen
Một buổi hướng dẫn có thể giúp người dân hoàn thành một thao tác; gia đình mới là nơi thao tác ấy được lặp lại, truyền từ người biết sang người chưa biết và trở thành nếp sinh hoạt. Mô hình ở Yên Sơn khuyến khích các hộ ứng dụng công nghệ trong sinh hoạt, lao động, sản xuất và quảng bá sản phẩm. Điều đó mở rộng ý nghĩa của “gia đình số”: không chỉ cài ứng dụng để đáp ứng chỉ tiêu, mà còn biết chọn tiện ích phù hợp với công việc và đời sống của từng nhà. Khi người thân cùng thực hành, người lớn tuổi có thêm chỗ dựa, còn người trẻ có cơ hội hỗ trợ thay vì mặc định rằng mọi người đều tự biết dùng công nghệ. Chính sự trao đổi trong gia đình giúp kỹ năng số bám vào nhu cầu thật.
Quy mô ban đầu cho thấy cách làm đang tạo được điểm xuất phát tại cơ sở: Mai Sơn hiện có hai mô hình với hơn 100 thành viên. Tuy nhiên, con số chỉ có ý nghĩa khi đi kèm việc sử dụng an toàn và thường xuyên. Vì vậy, phần bảo vệ dữ liệu, nhận diện lừa đảo và thao tác dịch vụ công cần được duy trì song song với việc mở rộng thành viên. Mục tiêu không nên dừng ở số người tham gia hay số ứng dụng được cài, mà là mức độ người dân tự tin xử lý những việc số thiết yếu trong cuộc sống.
Bình dân học vụ số cần được duy trì
Các mô hình “chi hội số” và “gia đình số” có thể trở thành nền tảng để phong trào “Bình dân học vụ số” lan rộng, nếu hoạt động hướng dẫn tiếp tục gắn với tình huống thực tế và được duy trì sau lễ ra mắt. Đây là điểm quyết định: phổ cập kỹ năng số không phải một lần tập huấn rồi hoàn tất, mà là quá trình hỗ trợ người dân cập nhật cách dùng nền tảng, nhận biết nguy cơ mới và giải quyết những việc phát sinh. Tổ chức Hội có lợi thế kết nối hội viên, còn gia đình giúp kiến thức đi vào sinh hoạt thường nhật. Kết hợp hai cấp độ ấy sẽ đưa tiện ích số đến gần hơn với từng người, thay vì chỉ dừng ở khẩu hiệu chuyển đổi số.
Sơn La đang chọn cách bắt đầu từ cộng đồng và những việc thiết thực: dùng điện thoại, làm thủ tục trực tuyến, thanh toán không tiền mặt và tự bảo vệ mình trên mạng. Giá trị lớn nhất của mô hình không nằm ở tên gọi, mà ở việc mỗi gia đình có thể tự tin hơn khi sử dụng công nghệ, đồng thời biết hỗ trợ người thân. Khi kỹ năng số trở thành một phần của nếp nhà, phong trào “Bình dân học vụ số” mới có cơ hội bền vững và lan tỏa.
