Luật Phát triển đô thị là gì và vì sao được coi là cú hích thể chế?
Luật Phát triển đô thị là đạo luật khung về phân quyền và chính sách đặc thù, nhằm tạo lập khuôn khổ pháp lý ổn định, đồng bộ và mang tính đột phá để tổ chức quản trị, quy hoạch, huy động nguồn lực và phát triển bền vững các thành phố, đặc biệt là đô thị lớn và khu kinh tế đặc biệt, qua đó biến các trung tâm đô thị thành cực tăng trưởng kinh tế mới và hạt nhân liên kết vùng. Điểm đáng chú ý không nằm ở việc bổ sung thêm một đạo luật vào hệ thống pháp luật, mà ở tham vọng “kiến tạo phát triển” thông qua cải cách cơ chế phân quyền đô thị và trao không gian chính sách cho các thành phố. Dự thảo Luật gồm 05 chương, 66 điều, tập trung vào hai nhóm chính sách lớn: đẩy mạnh phân quyền cho thành phố là đô thị đặc biệt và thiết lập cơ chế đặc thù cho khu kinh tế đặc biệt. Việc Quốc hội đưa dự án Luật này vào chương trình Kỳ họp không thường lệ cho thấy kỳ vọng coi đây là điểm mở nút thắt thể chế cho tăng trưởng đô thị.
Khung pháp lý ổn định và đồng bộ: nền tảng cho phát triển thành phố bền vững
Luật Phát triển đô thị được thiết kế để tạo lập khuôn khổ pháp lý ổn định, đồng bộ cho phát triển các thành phố, đặc biệt là Thành phố Hồ Chí Minh, các đô thị đặc biệt và khu kinh tế đặc biệt. Điều này quan trọng vì nhiều năm qua, các thành phố phải “xoay xở” trong mạng lưới quy định phân tán, ngắn hạn, thiếu tính dự báo, khiến quyết sách dài hạn bị bó hẹp. Luật mới đặt mục tiêu giải quyết một loạt vấn đề: quy hoạch, hạ tầng, môi trường, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục, y tế, an sinh xã hội, liên kết vùng và quản trị đô thị. Các đại biểu Quốc hội nhấn mạnh sự cần thiết ban hành Luật để kịp thời thể chế hóa đầy đủ các chủ trương, định hướng của Đảng, nhất là Nghị quyết số 09-NQ/TW về xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới. Điểm đáng bàn là cách luật hóa các chủ trương này phải đủ rõ, đủ dài hạn để các thành phố yên tâm xây dựng chiến lược phát triển thành phố bền vững, thay vì liên tục xin cơ chế thí điểm.
Cơ chế phân quyền đô thị: trao quyền mạnh nhưng phải kiểm soát quyền lực
Tinh thần trung tâm của Luật Phát triển đô thị là pháp luật kiến tạo phát triển, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực. Thay vì “quản lý từ trung ương đến từng ngõ hẻm”, dự thảo mở rộng thẩm quyền cho thành phố là đô thị đặc biệt trong việc xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật để xử lý các vấn đề đặc thù của quản lý và phát triển đô thị. Đây chính là cơ chế phân quyền đô thị mà nhiều thành phố lớn đã trông đợi, bởi “một khuôn” pháp lý chung khó bao quát nhu cầu đa dạng của các cực tăng trưởng. Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành định hướng xây dựng Luật như đạo luật khung về phân quyền, trong đó Quốc hội phân quyền trực tiếp, triệt để và ổn định cho chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh, các thành phố sẽ được công nhận là đô thị đặc biệt và khu kinh tế đặc biệt. Tuy nhiên, việc trao quyền mạnh chỉ hữu ích nếu đi cùng cơ chế giám sát, thanh tra, kiểm tra và trách nhiệm giải trình rõ ràng, tránh biến “quyền chủ động” thành “quyền tùy tiện”.
Khu kinh tế đặc biệt: phòng thí nghiệm thể chế cho động lực tăng trưởng mới
Điểm đột phá khác của Luật Phát triển đô thị là thiết lập cơ chế, chính sách đặc thù để phát triển các khu kinh tế đặc biệt, coi đây là động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế. Bộ trưởng Bộ Tư pháp cho biết, dự án Luật tạo hành lang pháp lý mới cho khu kinh tế đặc biệt, khai thác hiệu quả tiềm năng của các vùng có vị trí chiến lược, thu hút nguồn lực đầu tư chất lượng cao. Nói cách khác, khu kinh tế đặc biệt được kỳ vọng trở thành “phòng thí nghiệm thể chế”, nơi Việt Nam thử nghiệm chính sách hiện đại về trung tâm tài chính quốc tế, khu thương mại tự do, logistics, kinh tế biển, hạ tầng năng lượng, giáo dục, y tế, du lịch, khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Dự thảo Luật hoàn thiện cơ chế quy hoạch, xây dựng, phát triển kết cấu hạ tầng, huy động nguồn lực, phát triển kinh tế biển, khu phi thuế quan và kinh doanh hàng miễn thuế để hình thành các cực tăng trưởng mới. Nếu thiết kế tốt, đây có thể là công cụ quan trọng đưa các thành phố ven biển và các vùng cửa ngõ vượt lên, thay vì đứng bên lề dòng chảy kinh tế toàn cầu.
Tác động tới người dân, doanh nghiệp và yêu cầu hoàn thiện dự thảo
Luật Phát triển đô thị không chỉ là chuyện thể chế cho các nhà quản lý; nó sẽ đi thẳng vào đời sống người dân và hoạt động của doanh nghiệp. Dự thảo Luật đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, cho phép điều chỉnh quy trình, thẩm quyền giải quyết theo hướng đơn giản, thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp. Các đại biểu kỳ vọng Luật sẽ tạo điều kiện huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn lực để phát triển kết cấu hạ tầng, thu hút đầu tư, bảo đảm an sinh xã hội và nâng cao chất lượng sống. Một phát biểu đáng chú ý là nhận định: “Dự án Luật Phát triển đô thị được thông qua sẽ mang ý nghĩa chiến lược và mang tính đột phá về thể chế, tạo hành lang pháp lý vượt trội để góp phần giải phóng nguồn lực, nâng cao năng lực quản trị cho các đô thị”. Sáng 07/8, trong Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội đã nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Luật Phát triển đô thị, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên. Trước khi thông qua, Quốc hội và các cơ quan thẩm tra vẫn phải tiếp tục rà soát để thể chế hóa đầy đủ các chủ trương mới, đánh giá tác động đối với quốc phòng, an ninh, tài chính, nguồn nhân lực, chuẩn bị hệ thống văn bản hướng dẫn và cơ chế chuyển tiếp. Chỉ khi các cấu phần này được hoàn thiện, Luật mới có thể thực sự trở thành công cụ kiến tạo tăng trưởng đô thị bền vững, thay vì một tuyên bố chính sách đẹp trên giấy.
