700 tỷ USD cho Net Zero: thách thức nằm ở tài chính, không chỉ ở khí hậu
Việt Nam cần huy động một lượng vốn rất lớn từ hệ sinh thái tài chính xanh trong và ngoài nước để hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, bởi ngân sách nhà nước và tín dụng truyền thống không đủ đáp ứng quy mô đầu tư cho chuyển đổi kinh tế phát thải thấp và chống chịu biến đổi khí hậu trong nhiều thập niên tới. Đặt vấn đề thẳng thắn: nếu không khơi thông tài chính xanh Việt Nam, mục tiêu Net Zero sẽ ở mức khẩu hiệu nhiều hơn là lộ trình khả thi. Nhiều ước tính cho thấy nhu cầu vốn cho chuyển đổi xanh 2050 lên tới khoảng 700 tỷ USD, tương đương hàng chục tỷ USD mỗi năm. Đây không chỉ là bài toán tiền, mà là bài kiểm tra năng lực xây dựng thị trường vốn bền vững đủ sâu, đủ minh bạch để hấp thụ dòng tiền quốc tế dài hạn. Cam kết Net Zero khiến yêu cầu này không thể trì hoãn thêm.
Hội nghị Tài chính xanh: bức tranh rõ hơn về điểm nghẽn vốn
Ngày 6-8 tại TP.HCM, một ngân hàng thương mại phối hợp với cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính Quốc tế tại TP.HCM, cùng các tổ chức nghiên cứu và tăng trưởng xanh, tổ chức Hội nghị Tài chính xanh Việt Nam 2026 với chủ đề “Nơi dòng vốn xanh kết nối cơ hội đầu tư”. Sự kiện quy tụ đại diện cơ quan quản lý, định chế tài chính, quỹ đầu tư và doanh nghiệp để bàn cách mở khóa bài toán huy động vốn Net Zero. Điểm đáng chú ý là hội nghị không nói nhiều về thiếu tiền, mà nói nhiều hơn về việc tiền không vào được dự án. Theo đánh giá, chi phí vốn cho năng lượng sạch ở các nền kinh tế mới nổi cao gấp khoảng hai lần so với các nước phát triển, trong khi nhiều dự án xanh tại Việt Nam khó tiếp cận dòng vốn quốc tế do thiếu minh bạch dòng tiền, hệ thống đo lường, báo cáo và kiểm chứng phát thải (MRV) chưa đồng bộ, cộng thêm rủi ro tỷ giá. Thị trường vốn bền vững muốn phát triển thì các tiêu chuẩn này phải trở thành nền tảng chứ không phải phụ lục.
Điểm nghẽn hạ tầng tài chính: vì sao vốn xanh chưa tìm được dự án xanh?
Các chuyên gia thẳng thắn cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu nguồn vốn, mà là chưa hình thành hạ tầng tài chính đủ chuẩn để biến dự án tiềm năng thành tài sản hấp dẫn nhà đầu tư. Thị trường đang thiếu các dự án đáp ứng được yêu cầu về tính khả thi kinh tế, minh bạch dữ liệu và cấu trúc tài chính an toàn, khiến vốn quốc tế dù dồi dào vẫn không giải ngân được. Quan điểm này đòi hỏi một sự thay đổi tư duy: “xanh” không thể là cái cớ để bỏ qua bài toán kinh doanh. Nhiều công trình hạ tầng lớn vẫn dựa nhiều vào quỹ đất và tài sản liên quan thay vì dòng tiền trực tiếp từ dự án, làm tăng rủi ro và giảm sức hấp dẫn trong mắt định chế tài chính nước ngoài. Kết quả, dòng vốn xanh chủ yếu chảy vào các dự án nhỏ, trong khi các dự án quy mô hàng trăm triệu đến hàng tỷ USD rất hiếm. Nếu không chuẩn hóa mô hình “bankable”, huy động vốn Net Zero sẽ mãi dừng ở các sáng kiến thử nghiệm.
Xây hệ sinh thái tài chính xanh: từ trung tâm vốn đến doanh nghiệp nhỏ
Câu trả lời cho bài toán huy động vốn Net Zero không nằm ở một công cụ đơn lẻ, mà ở cả một hệ sinh thái tài chính xanh Việt Nam. Trung tâm Tài chính Quốc tế tại TP.HCM được định hướng trở thành nền tảng chuyển hóa vốn xanh: chuẩn hóa dự án, giảm rủi ro và nâng cao khả năng huy động vốn; dự án sau khi chuẩn hóa có thể được đo lường, bảo lãnh, huy động và giao dịch xuyên biên giới, kết nối hiệu quả với dòng vốn toàn cầu. Mục tiêu đến năm 2030 là đưa trung tâm này trở thành trung tâm tài chính xanh và chuyển đổi hàng đầu cho các nền kinh tế mới nổi châu Á. Song song, các chương trình hợp tác nhằm phát triển hệ sinh thái tài chính bền vững đang được thúc đẩy, tập trung nâng cao mức độ sẵn sàng của dự án, áp dụng nguyên tắc và thông lệ quốc tế cho công cụ tài chính bền vững, và tăng cường năng lực cho tổ chức phát hành cùng thành viên thị trường. Một điểm sáng là sáng kiến tài trợ chuỗi cung ứng xanh dành cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, cho thấy nếu SME không được kéo vào cuộc chơi, chuyển đổi xanh 2050 khó có thể diễn ra trên diện rộng.
Từ hội nghị đến hành động: cơ chế nào phải được ưu tiên ngay?
Các phát biểu tại hội nghị gợi mở khá rõ những ưu tiên chính sách nếu Việt Nam muốn giải bài toán huy động vốn Net Zero thay vì chỉ bàn luận về nó. Trước hết, cần một khung pháp lý tài chính xanh rõ ràng, gắn với tiêu chuẩn đánh giá dự án theo thông lệ quốc tế, hệ thống dữ liệu ESG minh bạch, cơ chế xếp hạng tín nhiệm đáng tin cậy và thị trường thứ cấp cho trái phiếu xanh cùng tín chỉ carbon. Việc hình thành sàn giao dịch tập trung cho các công cụ này sẽ giúp giải quyết bài toán thanh khoản vốn đang bị phân tán. Kế tiếp, mô hình tài chính hỗn hợp phải được dùng linh hoạt cho từng dự án, với các lớp vốn ưu đãi, vốn chịu lỗ trước được thiết kế theo giai đoạn để giảm rủi ro và thu hút vốn thương mại. Cuối cùng, các ngân hàng trong nước cần chuyển từ vai trò “cho vay lại” sang đồng thiết kế cấu trúc tài chính với nhà đầu tư toàn cầu, thay vì chỉ là kênh trung gian. Kết luận không dễ nghe nhưng cần được lặp lại: nếu không cải cách hạ tầng tài chính, chuyển đổi xanh 2050 sẽ là mục tiêu về khí hậu bị nghẽn bởi chính hệ thống tài chính.
