Giám định ADN hài cốt: từ khái niệm khoa học đến sứ mệnh đạo lý
Giám định ADN hài cốt là quá trình sử dụng các kỹ thuật di truyền và phương pháp pháp y để tách chiết, phân tích vật liệu di truyền từ xương, răng hay mô còn sót lại, sau đó so sánh với mẫu của thân nhân và thông tin thực chứng nhằm xác định danh tính liệt sĩ đã hy sinh từ nhiều thập kỷ trước. Công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới đang biến công việc tưởng như bất khả thi này thành một sứ mệnh có thể đo đếm bằng số hồ sơ được định danh, số gia đình được khép lại nỗi chờ đợi. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là cách một quốc gia trả lời câu hỏi: chúng ta biết ơn những người đã ngã xuống đến mức nào.
Điểm đáng nói là Việt Nam không tiếp cận nhiệm vụ xác định danh tính liệt sĩ như một thủ tục hành chính, mà như một cam kết chính trị và đạo lý. Quyết định 150/QĐ-TTg đã đặt nền tảng pháp lý cho việc xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin bằng giám định ADN từ năm 2013, biến công nghệ di truyền thành công cụ chính thức của nhà nước trong hành trình tri ân. Khi Ban Chỉ đạo quốc gia 515 phát động Chiến dịch 500 ngày đêm, thông điệp rất rõ: chúng ta chấp nhận đầu tư nguồn lực, thời gian và cả công nghệ khó để không bỏ lại ai phía sau, kể cả khi họ đã nằm dưới lòng đất hơn nửa thế kỷ.
Chiến dịch 500 ngày đêm: khi bác sĩ pháp y và nhà khoa học cùng xuống lòng đất
Chiến dịch 500 ngày đêm là minh chứng sống động cho cách một chiến dịch khoa học có thể mang linh hồn của một cuộc vận động xã hội. Theo phân công của Ban Chỉ đạo quốc gia 515, các đơn vị được giao hoàn thành giám định đối với 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ, ưu tiên hơn 17.000 mẫu đã lấy trước khi Nghị quyết 26 có hiệu lực. Con số này không chỉ là chỉ tiêu kỹ thuật; nó là lời hứa với hàng chục nghìn gia đình. Sáng 14/10, lễ viếng, truy điệu và an táng 731 hài cốt liệt sĩ được tìm kiếm, quy tập tại Công viên Lê Thị Riêng cho thấy chiến dịch không dừng ở phòng thí nghiệm mà kết thúc bằng những nén nhang và dòng người tiễn đưa.
Trong bức tranh đó, hình ảnh bác sĩ pháp y Vương Gia Bảo cùng đồng đội miệt mài gần ba tháng thu thập sinh phẩm ADN tại Công viên Lê Thị Riêng là lát cắt rất người. Anh kể về việc phân tách từng đoạn xương, từng chiếc răng, làm sạch và xử lý mẫu trong điều kiện ADN đã đứt gãy, lẫn tạp chất, nơi mỗi thao tác sai sót có thể làm mất đi cơ hội định danh của một liệt sĩ. Câu nói của anh – rằng mỗi mẫu hài cốt từng mang một nhịp đập, một tuổi trẻ – là lời nhắc rằng đằng sau mọi ống nghiệm là một cuộc đời, và giám định ADN hài cốt không bao giờ được phép trở thành công việc vô cảm.
Công nghệ giải trình tự gen và radar xuyên đất: “mắt thần” của khoa học
Nếu bác sĩ pháp y là đôi tay và trái tim của công cuộc xác định danh tính liệt sĩ, thì công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới và radar xuyên đất là đôi mắt. Công tác xác định danh tính hiện được triển khai đồng thời bằng phương pháp thực chứng và giám định ADN, với việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) kết hợp SNP để tăng khả năng định danh các mẫu phân hủy nặng. Viện Pháp y Quân đội, Viện Khoa học hình sự, Viện Pháp y Quốc gia và Viện Sinh học đang là bốn trụ cột giám định ADN hài cốt, trong đó nhiều đơn vị đã thử nghiệm thành công NGS và đang chuẩn bị tiếp nhận dây chuyền NGS-SNP do một quỹ xã hội tài trợ.
Trên mặt đất, các nhà khoa học địa vật lý dùng thiết bị đo ảnh điện Syscal Pro để khảo sát điện trở suất, phát hiện vùng dị thường dưới lòng đất mà không cần đào, khoan. Song song, nhóm chuyên gia Vật lý Địa cầu ứng dụng radar xuyên đất (GPR) tại nhiều địa bàn ở TP.HCM và Quảng Ngãi, hỗ trợ khoanh vùng vị trí nghi có hài cốt liệt sĩ. Việc kết hợp radar xuyên đất tìm kiếm với giám định ADN tạo nên một chuỗi từ phát hiện – khai quật – phân tích tương đối khép kín. Đây là bước tiến quan trọng: thay vì đào bới mù mờ, chúng ta để khoa học dẫn đường, giảm tổn thương đất đai, tăng độ chính xác và tôn trọng hơn với những người đang nằm lại.
Những con số phía sau hơn 207.000 hài cốt và áp lực thời gian
Đến hết tháng 9, các lực lượng đã hoàn thành lấy mẫu đối với 207.656 hài cốt liệt sĩ phục vụ xác định danh tính, đạt 98,15%, đồng thời tiếp nhận, lưu trữ và bảo quản gần 120.000 mẫu hài cốt. Đây là thành quả đáng kể, nhưng cũng là lời cảnh báo: khối lượng công việc phía sau mỗi mẫu vẫn còn rất lớn. Viện Pháp y Quân đội với dây chuyền xét nghiệm ADN ty thể theo phương pháp Sanger chỉ đạt công suất khoảng 800 mẫu/năm; giai đoạn 2021–2025, viện tiếp nhận gần 15.000 mẫu nhưng mới giám định được gần 4.000 và so khớp thành công danh tính 558 liệt sĩ. Những con số này cho thấy nếu không nâng cấp công nghệ và tổ chức, chúng ta sẽ bị thời gian bỏ lại.
Thách thức lớn nhất là chất lượng mẫu suy giảm. Phần lớn hài cốt đã chôn cất từ lâu, nhiều lần di chuyển trong điều kiện khí hậu nóng ẩm khiến ADN phân hủy, tỷ lệ mẫu không đủ điều kiện phân tích còn cao. Công nghệ giám định ADN ty thể truyền thống vừa tốn thời gian, vừa hạn chế về tỷ lệ đối khớp, trong khi NGS-SNP mới ở giai đoạn thí điểm, chưa được chuyển giao đồng bộ. Áp lực tài chính cũng không nhỏ: kinh phí cho giám định chỉ mới được phân bổ từ tháng 8, khiến tiến độ bị chậm do các đơn vị còn loay hoay với thủ tục mua hóa chất. Nói cách khác, mỗi ngày chậm trễ là một ngày ADN tiếp tục thoái hóa, và cơ hội xác định danh tính liệt sĩ bị thu hẹp thêm một chút.
Từ phòng thí nghiệm đến nghĩa trang: cần một cú hích chính sách dài hơi
Những tín hiệu tích cực đã xuất hiện. Thử nghiệm NGS-SNP tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh trên 58 mẫu cho kết quả dữ liệu SNP đạt yêu cầu ở 54 mẫu (93%), so khớp thành công với 14 gia đình và xác định danh tính 5 liệt sĩ. Thiết bị NGS-SNP dự kiến được bàn giao đợt 1 trong tháng 10 và đợt 2 vào tháng 3 năm sau, kèm hóa chất cho 3.000 mẫu hài cốt và 3.000 mẫu thân nhân; khóa đào tạo, chuyển giao công nghệ cũng sẽ được triển khai từ tháng 10. Đồng thời, Bộ Quốc phòng đã khởi công Nhà tiếp nhận, bảo quản, lưu trữ mẫu hài cốt liệt sĩ tại Kho 708, quy mô khoảng 300.000 mẫu, phấn đấu hoàn thành trước 30/4/2027. Đây là những bước đi đúng, nhưng chưa đủ nhanh so với tốc độ phân hủy sinh học.
Điều cần lúc này là một cú hích chính sách dài hơi: cơ chế tài chính ổn định, quy trình mua sắm hóa chất và thiết bị rút gọn, cùng chiến lược đào tạo nhân lực giám định ADN và bác sĩ pháp y theo chuẩn quốc tế. Chiến dịch 500 ngày đêm không nên kết thúc như một phong trào nhất thời, mà phải trở thành bước ngoặt để Việt Nam xây dựng năng lực giám định ADN hài cốt bền vững, đủ sức xử lý hàng trăm nghìn mẫu còn lại. Khi đó, mỗi kết quả xác định danh tính liệt sĩ không chỉ là một hồ sơ hoàn tất, mà là lời khẳng định rằng đất nước này không quên tên từng người đã ngã xuống – dù họ trở về trên bia mộ bằng xương cốt hay bằng chuỗi ADN.
