Thiếu sách giáo khoa: Khủng hoảng mở màn cho năm học 2026-2027
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa trong năm học 2026-2027 là tình trạng hàng loạt học sinh trên nhiều địa phương bước vào năm học mới nhưng vẫn không có đủ bộ sách cần thiết, khiến việc dạy và học phải xoay sang giải pháp tạm bợ như photo, dùng sách điện tử hay mượn sách cũ, đồng thời làm lộ rõ những lỗ hổng trong khâu dự báo, in ấn và phân phối sách. Đây không còn là trục trặc cục bộ mà là một cuộc khủng hoảng hệ thống, khi cả phụ huynh, nhà trường và cơ quan quản lý đều bị động chạy theo nguồn sách khan hiếm.
Điều đáng lo nhất không phải là vài tuần thiếu sách, mà là thông điệp ngầm gửi tới học sinh: ngay cả điều tối thiểu là một bộ sách giáo khoa cũng không được bảo đảm. Ở Đắk Lắk, thông tin từ Sở GD&ĐT cho biết hơn 40% học sinh chưa có đủ sách bản in, và nếu in bổ sung từ thời điểm đầu tháng 9 thì sớm nhất tháng 11 mới có sách. Khi một tỉnh phải tính chuyện điều chuyển sách tồn từ nơi khác, có nghĩa là hệ thống phân phối đã trục trặc sâu, chứ không chỉ là một lỗi kỹ thuật nhỏ.
Phụ huynh mua sách trong thế bị động: từ xếp hàng tới “chợ mạng”
Đằng sau hai chữ “thiếu sách giáo khoa” là hàng loạt câu chuyện phụ huynh phải gác mọi việc để đi săn sách cho con. Tại Hà Nội và TP.HCM, phụ huynh xếp hàng ở các nhà sách lớn, trong khi nhiều người đã đăng ký mua sách qua trường nhưng vẫn nhận bộ sách thiếu. Họ buộc phải chạy vòng quanh nhiều cửa hàng, lùng từng cuốn Toán, Ngữ văn, tiếng Anh, sách bài tập… chứ không thể mua trọn bộ như thông lệ.
Khi kênh chính thức cạn, phụ huynh chuyển sang mua online với giá cao hơn và không chắc về chất lượng, vừa lo bị đội giá, vừa sợ mua nhầm sách in kém. Trên mạng xã hội, những bài đăng nhờ giới thiệu chỗ bán sách, xin lại sách cũ xuất hiện dày đặc. Nhiều gia đình sống ở thành phố phải lùng sách gửi về quê cho người thân, như trường hợp gia đình ở Nghệ An phải nhờ người quen tại Hà Nội đi nhiều đại lý để gom đủ sách. Phụ huynh mua sách hôm nay không chỉ là hành vi tiêu dùng, mà là một cuộc chạy đua điên rồ trong thế bị động.
Photo, sách cũ, bản điện tử: Giải pháp tạm hay vòng xoáy rủi ro?
Khi không thể mua sách mới, phụ huynh đành chấp nhận mọi giải pháp chắp vá. Một mặt, họ xin lại sách đã qua sử dụng, chấp nhận thiếu vài cuốn hoặc sách bị ghi chép đầy. Mặt khác, nhiều gia đình phải photocopy tạm những phần bài học trước mắt để con có tài liệu theo kịp lớp, hay in từ bản điện tử mà nhà trường cung cấp. Có phụ huynh chia sẻ đã mua được bộ sách cũ cho con với giá gần 300.000 đồng nhưng vẫn còn thiếu vài cuốn, buộc phải tiếp tục đi xin, đi photo.
Những giải pháp sách giáo khoa kiểu “cứu hỏa” này giúp học sinh không bị bỏ lỡ bài, nhưng kéo theo nhiều hệ lụy. Nỗi lo vi phạm bản quyền không phải chuyện hình thức: một khi việc photo sách trở thành bình thường, cả hệ sinh thái xuất bản giáo dục bị đặt vào thế rủi ro. Phụ huynh đặt câu hỏi: ai chịu trách nhiệm khi hàng loạt bản in không chính thức lan rộng, và quan trọng hơn, ai chịu trách nhiệm khi trẻ đến trường mà không có sách chuẩn để học? Việc để phụ huynh tự xử theo kiểu mạnh ai nấy làm là dấu hiệu một hệ thống đang đẩy rủi ro xuống thấp nhất – phía gia đình.
Trường học xoay xở, chính quyền in bổ sung: Đã đủ là lời xin lỗi?
Đối diện khan hiếm, nhiều trường không thể khoanh tay. Ở Đắk Lắk, trong thời gian chờ sách in bổ sung, các trường phải dùng sách điện tử, trình chiếu nội dung trên lớp, tổ chức cho học sinh dùng chung sách theo nhóm. Ở một số nơi, cộng đồng xây dựng tủ sách chung, chương trình cho mượn sách cũ để xoay vòng qua các khóa học. Đây là những sáng kiến đáng trân trọng, nhưng chúng chỉ nên là ngoại lệ, không thể trở thành “trạng thái bình thường mới” của giáo dục phổ thông.
Về phía cơ quan quản lý và nhà xuất bản, thông tin cho thấy ngành giáo dục các địa phương đang rà soát nhu cầu, điều chuyển sách tồn và đặt in bổ sung số lượng lớn để bảo đảm nguồn cung. Nhà xuất bản Giáo dục đã triển khai in thêm nhiều triệu bản sách giáo khoa để bù đắp thiếu hụt. Tuy vậy, câu hỏi cốt lõi vẫn còn nguyên: vì sao sau khi Bộ GD&ĐT đã yêu cầu các địa phương bảo đảm đủ sách trước ngày 30/8, nhiều học sinh vẫn đến lớp tay trắng? In thêm sách là cần thiết, nhưng chưa đủ để xem là lời xin lỗi thuyết phục cho hàng trăm nghìn đứa trẻ bị bắt đầu năm học trong cảnh thiếu sách.
Từ khủng hoảng sách giáo khoa tới đòi hỏi minh bạch và trách nhiệm
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa lần này không chỉ là một “tai nạn” thị trường, mà là phép thử về năng lực quản lý và sự tôn trọng đối với học sinh, phụ huynh. Khi hơn 40% học sinh ở một tỉnh chưa có sách, khi phụ huynh phải photo tài liệu, săn sách cũ, mua online giá cao, thì không thể nói hệ thống cung ứng chỉ “trục trặc nhẹ”. Đó là một thất bại trong việc đảm bảo điều kiện tối thiểu của giáo dục phổ thông.
Đã đến lúc cần một cơ chế dự báo, đặt in và phân phối sách giáo khoa minh bạch hơn, với trách nhiệm rõ ràng: ai chịu trách nhiệm nếu chậm cung ứng, nếu số liệu nhu cầu không chính xác, nếu để xảy ra thiếu sách diện rộng. Đồng thời, cần một chiến lược dài hạn cho giải pháp sách giáo khoa: phát triển hệ thống mượn – hoàn trả, khuyến khích dùng lại sách cũ có kiểm soát, chuẩn hóa và mở rộng kênh sách điện tử để giảm áp lực lên bản in. Năm học không thể bắt đầu bằng sự may rủi, và một bộ sách đủ, đúng, kịp thời phải được xem là cam kết tối thiểu của hệ thống giáo dục với mỗi đứa trẻ.
