Đề xuất hai môn là thay đổi đáng chú ý, chưa phải quy định cuối cùng
Thi tuyển vào lớp 10 bằng Toán và Ngữ văn là phương án trong dự thảo quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp của Bộ Giáo dục và Đào tạo, nhằm thay cách thi ba bài hiện nay ở những nơi tổ chức thi tuyển. Đây là đề xuất đang được lấy ý kiến, không phải quy định đã có hiệu lực. Bộ công bố dự thảo sáng 23/10 để các cơ quan, tổ chức và cá nhân góp ý; nội dung về môn Toán Ngữ văn là điểm thu hút sự quan tâm lớn.
Theo dự thảo, địa phương vẫn có thể chọn xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp hai phương thức. Nếu tổ chức thi, thí sinh làm bài Toán và Ngữ văn thay vì ba bài gồm hai môn này cùng một môn hoặc bài thi thứ ba. Nội dung thi không vượt quá yêu cầu cần đạt của chương trình trung học cơ sở; thời gian làm bài dự kiến là 120 phút với Ngữ văn và 90 hoặc 120 phút với Toán. Vì vậy, câu hỏi không chỉ là bỏ môn thi thứ ba, mà còn là địa phương sẽ chọn cách tiếp nhận nào để phù hợp với nhu cầu học tập và năng lực tiếp nhận của trường.
Giảm áp lực là mục tiêu hợp lý, nhưng không thể là thước đo duy nhất
Thi hai môn có lý do rõ ràng: giảm khối lượng ôn tập, giúp học sinh ổn định kế hoạch học tập và giảm nguồn lực cần thiết để tổ chức kỳ thi. Với học sinh phải cạnh tranh suất vào trường công lập, bớt một môn có thể làm nhẹ gánh cho cả các em lẫn gia đình. Giáo viên Trần Trung Hiếu, Trường THPT Chuyên Phan Bội Châu ở Nghệ An, nhận định chuyển từ ba môn xuống hai môn phù hợp với định hướng giảm áp lực và mục tiêu tiến tới phổ cập bậc trung học phổ thông.
Tuy nhiên, giảm môn thi không đồng nghĩa áp lực tuyển sinh tự biến mất. Khi số chỗ học công lập hạn chế so với nhu cầu, bài toán cạnh tranh vẫn còn; cách ra đề và xác định điểm trúng tuyển sẽ quyết định liệu hai môn có đủ sức phân biệt mức độ đáp ứng của thí sinh hay không. Toán và Ngữ văn được xem là các môn nền tảng: một môn thể hiện suy luận, phân tích và giải quyết vấn đề, môn kia cho thấy năng lực đọc hiểu, lập luận và diễn đạt. Nhưng đó vẫn là góc nhìn cần được kiểm chứng qua thiết kế đề và kết quả tuyển sinh thực tế.
Nơi cạnh tranh cao cần chứng minh phương án vẫn công bằng
Điểm cần cân nhắc nhất là khả năng phân loại học sinh tại những địa phương có tỷ lệ cạnh tranh vào trường công lập cao. Phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn Vũ Thị Thuý Hằng của Trường Liên cấp Lý Thường Kiệt ở Hà Nội cho rằng thi hai môn có thể giảm áp lực, nhưng phương án này vẫn phải bảo đảm đánh giá và phân loại công bằng. Đây là lưu ý quan trọng: ít môn hơn chỉ là lợi ích nếu tiêu chí tuyển chọn vẫn đủ rõ, nhất quán và phù hợp với chỉ tiêu cũng như năng lực tiếp nhận của từng trường.
Bỏ Tiếng Anh khỏi kỳ thi tuyển chung có thể giảm thêm thời gian ôn thi, nhưng không nên khiến môn học này bị xem nhẹ. Bà Hằng nhấn mạnh giảm số môn thi không có nghĩa thu hẹp mục tiêu học tập; Tiếng Anh vẫn có vai trò trong định hướng đưa ngôn ngữ này trở thành ngôn ngữ thứ hai. Bởi vậy, các địa phương cần phân biệt mục tiêu của kỳ thi tuyển với chương trình giáo dục dài hạn, thay vì để một thay đổi về số môn thi phát tín hiệu rằng những môn không thi không còn quan trọng.
Quyết định địa phương và khâu tổ chức sẽ định hình tác động
Dự thảo đặt quyết định phương thức tiếp nhận lớp 10 trong bối cảnh địa phương: Sở Giáo dục và Đào tạo căn cứ số lượng học sinh, nhu cầu học tập, khả năng tiếp nhận, điều kiện bảo đảm chất lượng và mạng lưới trường lớp. Kế hoạch tiếp nhận, gồm việc thi tuyển hay kết hợp xét tuyển, do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phê duyệt và phải được công khai trước thời hạn đăng ký. Cách làm này tạo dư địa đáp ứng khác biệt giữa các địa bàn, nhưng cũng đòi hỏi thông tin sớm và minh bạch để học sinh, phụ huynh không phải chuẩn bị trong bất định.
Bộ cho biết dự thảo hướng đến bảo đảm công bằng, cơ hội học tập, dự báo nhu cầu và giúp địa phương hoạch định trường lớp, đội ngũ, cơ sở vật chất; việc xây dựng cũng gắn với thay đổi trong quản trị giáo dục, chuyển đổi số và sắp xếp mạng lưới trường học. Đây là những mục tiêu rộng hơn việc rút một môn thi. Kết luận hợp lý lúc này không phải mặc định hai môn tốt hơn ba, mà là yêu cầu phương án cuối cùng chứng minh được hai điều cùng lúc: giảm gánh nặng ôn thi và không làm suy yếu việc tuyển chọn công bằng ở nơi cạnh tranh gay gắt.
