Thuế Section 301: Điểm ngoặt buộc tôm Việt tại Mỹ phải đổi cách cạnh tranh
Thuế Section 301 là một sắc thuế bổ sung do Mỹ áp dụng lên hàng hóa từ nhiều đối tác thương mại, khiến chi phí tiếp cận thị trường tăng lên và buộc doanh nghiệp phải tính lại chiến lược cạnh tranh, đặc biệt với các mặt hàng có biên lợi nhuận thấp như tôm và thủy sản xuất khẩu. Khi tôm Việt Nam Mỹ bước vào một cuộc chơi thuế mới, điểm mấu chốt không còn nằm ở việc nhích lên vài phần trăm sản lượng, mà là dám chuyển từ cạnh tranh giá bán sang cạnh tranh bằng giá trị, chất lượng và khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng. Theo quyết định của USTR ngày 23/7, Việt Nam thuộc nhóm chịu thuế Section 301 ở mức 12,5%, trong khi Ecuador, Ấn Độ, Indonesia và một số đối thủ khác chịu mức 10%. Từ ngày 24/7, Mỹ chính thức áp dụng vòng thuế mới này với hàng hóa từ 60 đối tác thương mại, và với ngành tôm Việt, đây là sự thay đổi không thể xem nhẹ.
Xuất khẩu tăng nhưng thị trường Mỹ chững lại: tăng trưởng không che được rủi ro
Nhìn bề nổi, bức tranh thủy sản xuất khẩu của Việt Nam vẫn khá tươi sáng. Bảy tháng đầu năm, xuất khẩu toàn ngành đạt gần 6,8 tỷ USD, tăng 11,5% so với cùng kỳ. Riêng tôm, kim ngạch đạt gần 2,8 tỷ USD, tăng 13,5% cho thấy ngành vẫn duy trì được đà đi lên. Nhưng khi soi kỹ vào thị trường Mỹ, những con số lại kể một câu chuyện khác: chững lại, thậm chí giảm ở các mặt hàng chủ lực. Kim ngạch thủy sản sang Mỹ chỉ nhích 0,3%, tức gần như đi ngang, trong khi tôm Việt Nam Mỹ giảm tới 11,4% so với cùng kỳ. Nếu coi Mỹ là bài kiểm tra khó nhất về sức cạnh tranh, thì kết quả này báo hiệu rằng mô hình tăng trưởng dựa quá nhiều vào lợi thế giá rẻ đang chạm trần. Thuế quan Mỹ mới không chỉ làm tăng chi phí, mà còn phơi bày điểm yếu: sản phẩm dễ thay thế, cạnh tranh chủ yếu bằng giá bán.
Chênh lệch 2,5 điểm phần trăm: nhỏ trên giấy, lớn trong hợp đồng tôm đông lạnh
Việt Nam chịu mức thuế Section 301 phổ biến 12,5%, trong khi Ấn Độ, Ecuador, Indonesia chỉ ở 10%, thấp hơn 2,5 điểm phần trăm. Với người ngoài cuộc, khoảng chênh này có vẻ không đáng kể. Nhưng với những lô tôm đông lạnh có biên lợi nhuận mỏng, đây là đường ranh giữa giữ được hợp đồng và phải nhường sân cho đối thủ. Tính toán cho thấy tổng nghĩa vụ thuế phổ biến đối với tôm đông lạnh của một số doanh nghiệp Việt đã lên khoảng 19,62%, khi cộng cùng thuế MFN và các nghĩa vụ chống bán phá giá, chống trợ cấp. Nhà nhập khẩu Mỹ có nhiều lý do để yêu cầu chia sẻ chi phí: ép giảm giá, rút ngắn thời hạn hợp đồng, hoặc dịch chuyển đơn hàng sang nguồn cung có gánh nặng thuế thấp hơn. Trong bối cảnh cạnh tranh giá bán ngày càng khốc liệt, bất lợi thuế quan Mỹ khiến tôm Việt mất đi lợi thế “giá vừa rẻ, vừa ổn định” đã từng là điểm mạnh.
Cuộc chơi mới: thắng bằng giá trị, chuỗi cung ứng và chế biến sâu
Có một thực tế khó chấp nhận nhưng rõ ràng: tiếp tục hạ giá để bù thuế là con đường đẩy doanh nghiệp vào vòng siết lợi nhuận. Nếu giá bán giảm trong khi chi phí thuế và logistics tăng, phần lợi nhuận sẽ tiếp tục bị thu hẹp và khả năng tái đầu tư cho vùng nuôi, công nghệ, chế biến ngày càng yếu. Lợi thế cạnh tranh của Việt Nam vì thế buộc phải vượt khỏi giá bán, nếu không muốn bị mắc kẹt trong phân khúc thấp dễ bị thay thế. Tại thị trường Mỹ, câu hỏi quan trọng không còn là “thuế bao nhiêu” mà là “tổng chi phí đưa hàng đến Mỹ là bao nhiêu”. Doanh nghiệp có logistics tốt, nguồn nguyên liệu ổn định, hồ sơ tuân thủ chuẩn và khả năng truy xuất nguồn gốc rõ ràng sẽ có ưu thế vượt trội. Với cá ngừ, áp lực còn đến từ các yêu cầu theo Đạo luật Bảo vệ Thú biển (MMPA), buộc doanh nghiệp kiểm soát chặt mọi mắt xích từ tàu khai thác tới hồ sơ nhập khẩu. Đây không phải là rào cản kỹ thuật đơn thuần, mà là bài kiểm tra năng lực quản trị chuỗi cung ứng.
Chiến lược cho tương lai: chế biến sâu, đa thị trường, không còn phụ thuộc vào Mỹ
Triển vọng của tôm Việt trong những tháng cuối năm sẽ phụ thuộc vào ba yếu tố: sức mua của Trung Quốc đối với tôm hùm; khả năng giữ đơn hàng chế biến sâu tại Nhật Bản và EU; và mức độ chuyển dịch đơn hàng Mỹ sang Ecuador, Ấn Độ hoặc Indonesia sau khi thuế mới có hiệu lực. Đó là lời nhắc thẳng thắn rằng bất kỳ doanh nghiệp nào phụ thuộc quá nhiều vào một thị trường, lại còn đang chơi ở phân khúc giá thấp, sẽ bị tổn thương nhất khi chính sách đổi chiều. Chế biến sâu cần trở thành chiến lược, không phải khẩu hiệu. Sản phẩm có giá trị gia tăng cao giúp doanh nghiệp hấp thụ một phần chi phí thuế quan, logistics, đồng thời giảm phụ thuộc vào cạnh tranh giá bán. Cùng với đó là các bước đi buộc phải làm: kiểm soát tốt nguồn nguyên liệu, nâng chất lượng, chuẩn hóa hồ sơ, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu để giảm rủi ro khi thuế quan Mỹ thay đổi. Tương lai của tôm và thủy sản Việt Nam tại Mỹ sẽ không được quyết định bởi mức thuế 12,5% hay 10%, mà bởi việc chúng ta có dám chuyển sang mô hình cạnh tranh bằng giá trị và chuỗi cung ứng hay không.
