Quy hoạch mới đặt dòng sông vào trung tâm phát triển
Quy hoạch sông Hồng là đồ án tổ chức không gian hai bên sông từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, kết hợp định hướng phát triển đô thị với bảo vệ hành lang thoát lũ, cảnh quan và các giá trị văn hóa ven sông. Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng đã ký Quyết định 6075/QĐ-UBND phê duyệt điều chỉnh tổng thể quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/5.000. Quyết định thay thế đồ án được phê duyệt năm 2022, sau quá trình cập nhật phương án ứng xử với di tích lịch sử - văn hóa và làng nghề truyền thống. Đây không chỉ là thay đổi bản vẽ: Hà Nội đang chọn cách đưa dòng sông thành trục chiến lược của không gian đô thị Hà Nội, thay vì xem bãi sông như quỹ đất chờ xây dựng. Định hướng trục xanh, văn hóa, đổi mới sáng tạo và cảnh quan là hợp lý, nhưng chỉ có sức thuyết phục nếu giới hạn phát triển được đặt dưới yêu cầu an toàn lũ.
Phạm vi nghiên cứu rộng khoảng 11.418,96 ha, thuộc 16 xã, phường; dân số dự báo từ 800.000 đến 1,2 triệu người, trong đó mức cao nhất là ngưỡng tính toán chứ không phải cam kết quy mô cư trú. Quy mô ấy khiến năng lực hạ tầng, sức chịu tải và tác động cộng dồn của từng dự án trở thành phép thử thực tế. Đồ án xác định ba nguyên tắc xuyên suốt: an toàn, sinh thái và giao thông; đồng thời yêu cầu các dự án thành phần tiếp tục đánh giá thủy văn, thủy lực. Nếu kết quả chi tiết không bảo đảm phòng, chống lũ, thoát lũ và an toàn đê điều, quy hoạch phân khu có thể phải được trình cấp có thẩm quyền xem xét điều chỉnh.
Ba đoạn ven sông, ba vai trò khác nhau
Chia không gian hai bờ thành ba đoạn giúp tránh áp một mô hình đô thị đồng nhất lên toàn tuyến. D1, từ cầu Hồng Hà đến cầu Thăng Long, ưu tiên sinh thái, bảo tồn thiên nhiên, làng xóm, thể thao, nghiên cứu và trải nghiệm; các khu đô thị mới được định hướng mật độ thấp. D2, từ cầu Thăng Long đến cầu Thanh Trì, là đoạn hỗn hợp đa chức năng, dự kiến tập trung văn hóa - nghệ thuật, thương mại, dịch vụ du lịch, đổi mới sáng tạo, công viên và đô thị tái định cư. D3, từ cầu Thanh Trì đến cầu Mễ Sở, hướng tới công viên đô thị và các không gian công cộng ven sông.
Cấu trúc phân lớp theo mức độ ngập là điểm đáng giữ: sát bờ dành cho vùng có thể ngập nước; tiếp đến là công viên, cây xanh, quảng trường ở khu bán ngập; dịch vụ du lịch và công trình thấp tầng, có thể tháo lắp, đặt tại nơi ít ngập; còn các chức năng đô thị như nhà ở, y tế, giáo dục và thương mại hướng về phía đê. Bờ hữu được định hướng thành “Phòng khách đô thị”, gắn công viên với tái thiết khu dân cư; bờ tả phát triển công trình công cộng, nhà ở và các chức năng hiện đại. Cách bố trí này chỉ có giá trị nếu công viên và bãi sông được xem là hạ tầng thoát lũ, không phải phần đất dự phòng cho công trình nặng.
Dân cư ngoài đê: không thể chỉ tính chỗ ở mới
Với dân cư ngoài đê, đồ án đưa ra ba hướng: giữ lại để cải tạo, chỉnh trang có điều kiện; di dời một phần vì yêu cầu phòng, chống lũ hoặc hạ tầng thiết yếu; và tái thiết đô thị. Việc phân nhóm xét đến an toàn thoát lũ, ảnh hưởng của đường sá và công trình, giá trị di tích, kiến trúc, lịch sử, văn hóa cùng nghề truyền thống. Đây là cách tiếp cận tốt hơn một lệnh di dời đồng loạt, nhưng tiêu chí phải được công khai đến từng khu dân cư. Làng nghề, làng lâu đời có giá trị cần được bảo tồn lõi, cải thiện hạ tầng và kiểm soát xây dựng; nếu mất cấu trúc làng, việc giữ lại tên gọi sẽ không đủ để bảo tồn di sản.
Sắp xếp dân cư phải đồng thời bảo đảm không gian thoát lũ sông Hồng và duy trì sinh kế. Di dời có thể làm tăng quãng đường đi làm, gây khó tiếp cận trường học, khiến hộ kinh doanh mất khách quen, mặt bằng sản xuất hoặc mạng lưới cung ứng. Bãi sông ngập theo mùa vẫn tạo giá trị nhờ giảm rủi ro lũ, duy trì sinh cảnh và phục vụ hoạt động công cộng phù hợp; vì vậy, so sánh các phương án cần tính cả lợi ích ấy lẫn tác động tích lũy của nhiều dự án. Khu đô thị định cư và khu đa mục tiêu tại Lĩnh Nam, Long Biên, Bồ Đề và Bát Tràng là một phần của phương án tổ chức lại khu dân cư, không thể tách khỏi việc làm, dịch vụ và kết nối đi lại.
Bước tiếp theo phải minh bạch và có điều kiện
Trong giai đoạn đầu, Hà Nội dự kiến ưu tiên trục đại lộ cảnh quan hai bên sông, các công viên công cộng, khu tái định cư tại phường Lĩnh Nam và khu đô thị định cư tại phường Long Biên. Phương án cụ thể cho từng khu dân cư sẽ tiếp tục được rà soát trong quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 và các dự án đầu tư. Đây là lúc người dân cần được biết rõ căn cứ phân loại, phạm vi ảnh hưởng, nơi ở mới và tiến độ chuẩn bị hạ tầng, thay vì chỉ nhận thông tin khi phương án đã thành hình.
Điều chỉnh quy hoạch mở ra cơ hội định hình một trục xanh và văn hóa có bản sắc, đồng thời sắp xếp lại những khu dân cư chịu rủi ro ven sông. Nhưng thứ tự ưu tiên phải rõ: giữ khả năng thoát lũ trước, bảo tồn cộng đồng và sinh kế song hành, rồi mới tính đến công trình và khai thác đô thị. Nếu Hà Nội thực hiện nghiêm các điều kiện thủy lực, công khai phương án tái định cư và bảo vệ hoạt động mưu sinh, ba đoạn đô thị có thể trở thành một chỉnh thể đáng sống; nếu không, tham vọng cảnh quan sẽ phải trả giá bằng rủi ro và sự đứt gãy cộng đồng.
