Khi sách giáo khoa trở thành cuộc săn hàng trên sàn thương mại điện tử
Tình trạng sách giáo khoa khan hiếm là hiện tượng nguồn cung tại các khu vực, cửa hàng truyền thống không đáp ứng kịp nhu cầu mua sắm tăng đột biến của phụ huynh và học sinh trước thềm năm học mới, buộc nhiều gia đình phải chuyển sang mua sách online với mức giá sách tăng cao, vượt xa giá bìa niêm yết và khiến chi phí chuẩn bị năm học mới trở thành một gánh nặng tài chính thực sự. Nói thẳng, khởi đầu năm học mới đang bị biến thành cuộc khủng hoảng mua sắm thay vì là thời điểm phụ huynh chỉ tập trung lo chuyện học hành cho con. Theo thống kê, từ ngày 1/8 đến 3/9, ngành hàng sách giáo khoa trên bốn sàn thương mại điện tử lớn đã đạt doanh số 7,2 tỷ đồng với hơn 270.000 sản phẩm được bán ra từ 275 gian hàng, tăng 19% so với giai đoạn liền kề và tăng tới 112% so với cùng kỳ năm trước. Những con số này cho thấy phụ huynh đang bị đẩy mạnh sang kênh online không phải vì tiện lợi, mà vì thiếu lựa chọn khác.
Giá sách tăng cao: từ vài nghìn đến cả chục nghìn chênh lệch cho mỗi cuốn
Điều đáng lo không chỉ là sách giáo khoa khan hiếm, mà là cách thị trường online phản ứng bằng việc đẩy giá sách tăng cao vượt khỏi logic của một mặt hàng giáo dục thiết yếu. Khảo sát cho thấy có những đầu sách được rao bán cao gấp nhiều lần giá bìa, cá biệt chênh lệch hơn 6 lần. Sách Âm nhạc lớp 1 có giá bìa 7.000 đồng nhưng được bán 32.000–44.000 đồng, tức gấp 4,6 đến 6,3 lần giá niêm yết. Sách Đạo đức lớp 1 giá 8.800 đồng lên 34.000 đồng, Công nghệ lớp 4 giá bìa 7.600 đồng lên 33.000 đồng. Đây không còn là chuyện vài nghìn đồng lẻ, mà là tỷ lệ tăng giá quá phi lý với một sản phẩm mà mọi học sinh buộc phải có. "Doanh số sách giáo khoa trên 4 sàn thương mại điện tử đạt 7,2 tỷ đồng trong hơn một tháng" là câu nói vừa gây ấn tượng vừa đặt câu hỏi về việc ai đang hưởng lợi từ cuộc khan hiếm này. Trong bối cảnh đó, mỗi phụ huynh mua bổ sung vài cuốn lẻ đã phải chấp nhận trả thêm hàng chục nghìn đồng chỉ vì không còn nguồn cung bình thường.
Phụ huynh xếp hàng từ 4 giờ sáng rồi lại lên mạng săn sách
Đằng sau các biểu đồ doanh số ấn tượng là những câu chuyện rất đời thường: phụ huynh xếp hàng từ 4 giờ sáng ở nhà sách nhưng vẫn không mua đủ sách cho con, rồi phải tiếp tục lao vào cuộc săn mua sách online với tâm lý lo lắng và bị động. Trong bối cảnh thiếu sách cục bộ, nhiều người buộc phải lên sàn thương mại điện tử để kịp bổ sung cho con trước ngày tựu trường. Phân tích theo phân khúc giá cho thấy phụ huynh chủ yếu mua từng cuốn lẻ, sách bổ trợ hoặc sách bài tập trong khoảng 10.000–30.000 đồng, đóng góp gần 3,8 tỷ đồng doanh số, kế tiếp là nhóm 30.000–50.000 đồng với hơn 1,4 tỷ đồng. Nghĩa là phần lớn các giao dịch không phải là bộ sách trọn gói, mà là những khoảng trống trong danh mục sách của con mà cha mẹ phải chạy vạy lấp đầy. Việc mua sách online tưởng chừng tiện lợi lại trở thành cuộc đọ sức về tốc độ săn hàng, khả năng phân biệt sách đúng chương trình, và sức chịu đựng trước giá cả thất thường. Nhiều phụ huynh còn phải tự kiểm tra từng mã sách, tên sách, lớp học, năm xuất bản để tránh mua nhầm sách cũ hoặc sai chương trình.
Một bộ sách thống nhất, nhưng cung ứng thiếu và phụ huynh gánh hậu quả
Năm học mới là năm đầu tiên cả nước áp dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất, với bộ "Kết nối tri thức với cuộc sống" trở thành nhóm sản phẩm bán chạy trên các sàn, từ lớp 6 đến các khối 10, 11, 12. Về lý thuyết, điều này phải giúp công tác phát hành và phân phối sách giáo khoa dễ dự báo hơn, tránh tình trạng thiếu – thừa cục bộ. Thực tế, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết đã phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, tham khảo, vượt kế hoạch và lượng đặt hàng ban đầu hơn 150% tính đến ngày 3/9. Đơn vị này cũng đã luân chuyển hơn 8 triệu bản sách giữa các vùng trong tháng 8, tiếp tục cung ứng khoảng 2,5 triệu bản trong đầu tháng 9 và dự kiến in bổ sung 17 triệu bản nữa trong tháng này, đồng thời chuẩn bị nguồn dự phòng cho thiên tai, bão lũ. Những con số phát hành khổng lồ cho thấy vấn đề không nằm ở việc "không in đủ", mà ở sự chênh lệch giữa nhu cầu thực tế, khâu đăng ký, đặt hàng, và khả năng phân phối đúng thời điểm, đúng địa bàn. Khi mắc kẹt ở những điểm nghẽn này, người chịu tác động trực tiếp vẫn là phụ huynh, với lựa chọn cuối cùng là mua sách online bằng mọi giá.
Không thể để năm học mới bắt đầu bằng cuộc đua giá sách giáo khoa
Nếu tiếp tục coi mua sách giáo khoa là câu chuyện "thị trường tự điều tiết", phụ huynh sẽ còn đối diện nhiều mùa khai giảng đầy căng thẳng. Sách giáo khoa khan hiếm không chỉ tạo ra doanh số 7,2 tỷ đồng trên các sàn thương mại điện tử, mà còn hợp thức hóa việc giá sách tăng cao vượt giá bìa nhiều lần, đẩy chi phí năm học mới lên mức không hợp lý với thu nhập của số đông. Mua sách online có thể là giải pháp tình thế, nhưng không thể trở thành kênh chủ đạo bị chi phối bởi những gian hàng rao bán sách giáo khoa như một món hàng đầu cơ. Bài toán lúc này không chỉ là tăng in, tăng luân chuyển sách, mà là phải bảo vệ nguyên tắc: sách giáo khoa là hàng hóa đặc biệt, có tính công ích, không thể bị thả nổi giá trong những tuần chuẩn bị cho năm học mới – thời điểm nhu cầu cao nhất và phụ huynh gần như không có quyền lựa chọn. Nếu để mỗi mùa khai giảng gắn liền với nỗi lo săn sách, xếp hàng, trả giá gấp 4–6 lần giá bìa, thì người bị tổn thương không chỉ là túi tiền phụ huynh mà còn là niềm tin vào sự công bằng trong giáo dục.
