Sửa luật phải giải quyết những xung đột đã hiện hữu
Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo là khuôn khổ pháp lý điều chỉnh việc phân bổ, sử dụng tài nguyên và không gian biển, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo vệ hệ sinh thái và lợi ích công cộng. Tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI đang xem xét dự án luật sửa đổi; ngày 24/10, Đoàn đại biểu Quốc hội Hải Phòng cũng thảo luận tại tổ về ba dự án luật. Với thành phố có cảng biển, công nghiệp đóng tàu, logistics, du lịch biển, nuôi trồng thủy sản và hệ sinh thái cần bảo tồn, đây không phải chỉnh sửa kỹ thuật xa thực tế. Đại biểu Lã Thanh Tân nêu ba nhóm vấn đề nền tảng: bản chất quyền sử dụng khu vực biển, hiệu lực điều phối không gian biển và bảo vệ bờ biển gắn với sinh kế. Hướng góp ý này đúng trọng tâm: luật cần định rõ ai được sử dụng biển, trong giới hạn nào, và lợi ích của cộng đồng được bảo đảm ra sao.
Áp lực sửa luật đến từ việc các ngành và địa phương cùng cạnh tranh không gian biển, trong khi quyền lợi người dân có thể va chạm trực tiếp với dự án doanh nghiệp. Theo đại biểu, tranh chấp đã xảy ra, khiến việc xử lý những công trình xây dựng xong trở nên khó khăn. Vì thế, chỉ tuyên bố nguyên tắc quản lý tổng hợp là chưa đủ. Luật cần cơ chế xử lý xung đột có đầu mối, thời hạn, trách nhiệm giải trình và quy trình khi các cơ quan bất đồng; đồng thời làm rõ quan hệ giữa quy hoạch không gian biển quốc gia với quy hoạch ngành, vùng và tỉnh. Nếu thiếu những công cụ ấy, quản lý tài nguyên biển dễ bị phân mảnh, còn quyết định quan trọng có nguy cơ nghiêng về lợi ích cục bộ thay vì lợi ích lâu dài.
Quyền sử dụng biển cần rõ ràng nhưng không thành quyền sở hữu
Đề xuất thứ nhất đòi hỏi luật xác định rành mạch bản chất và giới hạn của quyền sử dụng khu vực biển. Dự thảo đề cập giao, cho thuê và đăng ký sử dụng; khi quyền này có thể tham gia giao dịch kinh tế, các hình thức chuyển nhượng, thế chấp, góp vốn hay cho thuê lại phải được rà soát thống nhất, kèm điều kiện về chủ thể, nghĩa vụ tài chính, trách nhiệm môi trường và việc kế thừa nghĩa vụ. Điểm cần giữ vững là được giao hoặc thuê khu vực biển không đồng nghĩa với sở hữu vùng biển, công trình hay mọi tài nguyên trong đó. Đây là ranh giới cần ghi rõ trong Luật tài nguyên biển: mở đường cho đầu tư nhưng không biến tài nguyên công thành quyền tư nhân thiếu kiểm soát.
Đại biểu cũng đặt vấn đề kiểm soát thay đổi chủ thể thực chất của dự án, kể cả khi quyền kiểm soát đổi qua chuyển nhượng cổ phần hoặc phần vốn góp. Đây là cách nhìn cần thiết vì thay đổi trên giấy tờ doanh nghiệp vẫn có thể làm đổi người quyết định việc sử dụng không gian biển. Tuy nhiên, kiểm soát không nên đồng nghĩa với tạo thêm thủ tục tùy nghi: tiêu chí rà soát và trách nhiệm cơ quan quyết định cần minh bạch, dự đoán được. Khi giới hạn pháp lý rõ, nhà đầu tư có thể tính toán nghĩa vụ từ đầu; Nhà nước vẫn giữ quyền bảo vệ tài nguyên và lợi ích chung. Cân bằng ấy tốt hơn cả hai cực: cấp quyền quá rộng hoặc khiến dự án hợp pháp mắc kẹt trong quy định thiếu nhất quán.
Bảo vệ bờ biển phải tính cả sinh kế và lối xuống biển
Đề xuất thứ hai tập trung vào điều phối sử dụng biển và quản lý cả vòng đời công trình. Với đảo nhân tạo và công trình trên biển, đại biểu kiến nghị kiểm soát từ khảo sát, xây dựng, vận hành đến tháo dỡ, phục hồi môi trường. Cách tiếp cận này thuyết phục hơn việc chỉ thẩm định lúc cấp phép: tác động lên môi trường biển có thể kéo dài sau khi công trình ngừng hoạt động. Đề xuất thứ ba nối bảo vệ bờ biển với đánh giá ảnh hưởng đến sinh kế, tham vấn cộng đồng, hỗ trợ chuyển đổi nghề và tạo việc làm tại chỗ. Bảo tồn sẽ khó đứng vững nếu người dân gánh toàn bộ tổn thất sinh kế, còn lợi ích từ đầu tư chảy đi nơi khác.
Quyền tiếp cận biển là phần rất cụ thể của lợi ích công cộng. Đại biểu Vũ Văn Tiến đề nghị luật quy định trách nhiệm tổ chức thực hiện quyền này; quy hoạch ven biển cần bố trí lối công cộng, xác định cự ly và chiều rộng tối thiểu để dự án, khu nghỉ dưỡng không chặn lối xuống biển truyền thống. Cần công khai các lối đi, thời hạn cắm mốc và giao trách nhiệm xử lý khi chậm thực hiện, bị lấn chiếm hoặc cản trở. Nếu không có nghĩa vụ rõ, quyền trên văn bản sẽ không giúp được người dân trước hàng rào ngoài thực địa. Bảo vệ lối tiếp cận không đối lập với thu hút đầu tư; đó là điều kiện để phát triển ven biển không tách cộng đồng khỏi chính không gian sống của họ.
Một phép thử cho cân bằng giữa đầu tư và lợi ích chung
Ba nhóm góp ý đặt ra một phép thử đơn giản cho dự luật: quyền khai thác có giới hạn đến đâu, cơ quan nào điều phối khi lợi ích xung đột, và người dân được bảo vệ thế nào trước tác động lên môi trường và sinh kế. Nhà nước có thể tạo môi trường đầu tư thuận lợi, nhưng điều đó khác với cam kết gánh rủi ro kinh doanh thay doanh nghiệp. Phân biệt rõ hai việc giúp chính sách thu hút vốn minh bạch hơn, đồng thời tránh chuyển chi phí và hệ quả môi trường sang cộng đồng.
Quốc hội đang xem xét dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo sửa đổi, nên các kiến nghị từ Hải Phòng cần được cân nhắc trong quá trình hoàn thiện dự thảo. Điều đáng chờ đợi không phải thêm nhiều nguyên tắc, mà là quy định đủ cụ thể để áp dụng thống nhất: quyền sử dụng biển có thể giao dịch trong giới hạn nào, xung đột quy hoạch được giải quyết ra sao, và lối tiếp cận công cộng được bảo đảm bằng trách nhiệm nào. Nếu trả lời được những câu hỏi ấy, luật có thể dung hòa quản lý tài nguyên biển, bảo tồn, sinh kế và đầu tư. Nếu không, tăng trưởng ven biển sẽ tiếp tục đối diện với tranh chấp mà luật lẽ ra phải ngăn ngừa.
