Đàm phán Mỹ Canada đổ vỡ: điểm bùng nổ của chiến tranh thuế quan
Đàm phán Mỹ Canada đổ vỡ là việc hai nền kinh tế lớn có quan hệ thương mại gắn bó bất thường chấm dứt tiến trình thương lượng về thuế quan và điều kiện tiếp cận thị trường, khiến hai bên chuyển sang áp dụng các biện pháp trả đũa và rà soát hiệp định USMCA thường xuyên hơn, làm gia tăng bất định cho doanh nghiệp và người lao động. Trong phút chót, Washington được cho là đã thay đổi điều kiện, yêu cầu thu hẹp phạm vi miễn thuế đối với ô tô, hạn chế khả năng Ottawa ký hiệp định thương mại với nước thứ ba và buộc Canada điều chỉnh chính sách thuế theo lập trường Mỹ. Đây không còn là tranh cãi kỹ thuật mà là va chạm trực diện vào chủ quyền thương mại. Phản ứng của Canada – rút khỏi bàn đàm phán và tuyên bố sẽ đáp trả "từng đôla một" khi các mức thuế mới được ban hành – cho thấy đàm phán đã trượt sang quỹ đạo chiến tranh thuế quan, nơi chi phí chính trị lẫn kinh tế đều bị đẩy lên cao.
Thế khó của Canada: bảo vệ USMCA nhưng không đánh đổi chủ quyền
Điểm mấu chốt trong chiến lược của Ottawa là vừa phải giữ USMCA ở vị trí trung tâm, vừa khẳng định quyền tự chủ về thương mại. Mỹ vẫn là thị trường xuất khẩu lớn nhất, ngay sát biên giới, với chuỗi cung ứng đan chặt vào nền kinh tế Canada; không một thị trường riêng lẻ nào có thể thay thế vai trò này trong tương lai gần. Nhưng nếu chấp nhận các điều kiện mới từ Washington, Canada sẽ thừa nhận việc chính sách thuế quan và khả năng ký kết hiệp định với nước thứ ba bị khóa chặt bởi một đối tác. Việc đình chỉ thương lượng chắc chắn gây khó khăn cho người lao động và doanh nghiệp, song chính phủ không thể đánh đổi chủ quyền để duy trì quyền tiếp cận thị trường Mỹ. Câu hỏi mang tính chiến lược là: Canada chấp nhận bao nhiêu bất định quanh USMCA – với các cuộc rà soát hàng năm sau khi Mỹ từ chối gia hạn thêm 16 năm – trước khi coi đó là rủi ro cấu trúc cần được tái cân bằng.
Thị trường thay thế: từ khẩu hiệu đa dạng hóa đến tái cấu trúc dài hạn
Canada không ảo tưởng về khả năng tìm một thị trường thay thế duy nhất cho Mỹ, mà đặt mục tiêu nâng tỷ trọng xuất khẩu sang phần còn lại của thế giới. Các thị trường ngoài Mỹ hiện chiếm khoảng 32,8% tổng kim ngạch xuất khẩu, mức cao nhất trong bốn thập kỷ – một tín hiệu tốt nhưng chưa đủ để thay đổi cấu trúc phụ thuộc theo trục Bắc–Nam. Quan điểm được nhấn mạnh là đa dạng hóa không đồng nghĩa giao thương ít hơn với Mỹ, mà là tiếp tục phát triển quan hệ kinh tế với Mỹ, đồng thời tăng thương mại với phần còn lại của thế giới. Trong tầm nhìn mười năm, mục tiêu tăng gấp đôi xuất khẩu sang các thị trường ngoài Mỹ vào năm 2035 được coi là hiện thực hơn so với việc tìm cách thay thế hoàn toàn thị trường Mỹ. Những thị trường được ưu tiên gồm Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Đông Nam Á, Australia và Vùng Vịnh, với lợi thế về năng lượng, nông nghiệp, khoáng sản thiết yếu, hàng không vũ trụ, công nghệ và dịch vụ chuyên nghiệp.
Hạ tầng, nội thị trường và giá trị gia tăng: ba trụ cột để giảm lệ thuộc
Đa dạng hóa thương mại sẽ chỉ là khẩu hiệu nếu Canada không giải quyết ba điểm nghẽn: hạ tầng xuất khẩu, sự phân mảnh thị trường trong nước và cơ cấu hàng xuất khẩu. Trước hết, các hiệp định như CETA và CPTPP phải trở thành công cụ kinh doanh thực tế, đi kèm tài chính xuất khẩu và các đoàn xúc tiến giúp doanh nghiệp nhỏ vượt chi phí thâm nhập thị trường mới. Điều này đòi hỏi đầu tư vào cảng biển, đường sắt, đường ống và hành lang xuất khẩu nối các tỉnh sản xuất với bờ biển Đại Tây Dương và Thái Bình Dương. Song song, rào cản về tiêu chuẩn, giấy phép và quy định giữa các tỉnh bang đã tồn tại nhiều năm, làm tăng chi phí doanh nghiệp và hạn chế quy mô nền kinh tế nội địa. Cuối cùng, chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang sản phẩm có giá trị gia tăng cao – như khoáng sản tinh chế, pin, sản phẩm gỗ tiên tiến, công nghệ hạt nhân, dịch vụ trí tuệ nhân tạo – sẽ giúp Canada ít bị tổn thương hơn trước thuế quan nhắm vào hàng hóa cơ bản và nâng chất lượng việc làm.
Áp lực lên doanh nghiệp giữa chiến tranh thuế quan và kịch bản tương lai
Cuộc chiến thuế quan leo thang không chỉ là trò chơi quyền lực giữa hai thủ đô, mà là gánh nặng trực tiếp lên người lao động và doanh nghiệp. Việc đình chỉ thương lượng khiến nhiều công ty khó quyết định xây dựng nhà máy hoặc mở rộng sản xuất, bởi họ không chắc liệu hàng hóa sản xuất tại Canada còn tiếp cận thị trường Mỹ ổn định hay không. Những đe dọa thuế quan đối với thép, nhôm, ô tô và các ngành chiến lược khác có nguy cơ trở thành sức ép thường trực, làm Canada kém hấp dẫn hơn với nhà đầu tư. Nguy cơ gây xáo trộn lớn nhất là khả năng Mỹ rút khỏi USMCA hoặc thay hiệp định ba bên bằng các thỏa thuận song phương, điều vốn được Điều 34.6 cho phép sau khi thông báo trước sáu tháng. Trong bối cảnh đó, kết quả tốt nhất vẫn là ba bên đàm phán gia hạn hiệp định, trong khi Canada chủ động đẩy nhanh kế hoạch đa dạng hóa trong 3–7 năm tới và bám đuổi mục tiêu 2035 như một "bản bảo hiểm" chiến lược. Thực chất, đây không phải lựa chọn giữa Mỹ và phần còn lại của thế giới, mà là nỗ lực mở rộng không gian kinh tế của Canada để không còn bị một thị trường đơn lẻ chi phối.
