97% mặt bằng đã xong: thành công lớn nhưng chưa đủ để yên tâm
Cao tốc TPHCM Mộc Bài là tuyến đường cao tốc dài khoảng 51km, kết nối TP.HCM với Tây Ninh, đồng thời liên thông các tuyến Vành đai 3, Vành đai 4, cửa khẩu biên giới và hệ thống cảng biển, được kỳ vọng chia sẻ áp lực giao thông trên Quốc lộ 22 và mở thêm trục phát triển cho vùng Đông Nam Bộ và giao thương với Campuchia. Nhìn từ góc độ giải phóng mặt bằng, dự án đoạn qua TPHCM dài khoảng 24,7km với hơn 2.100 trường hợp bị ảnh hưởng, đến nay đã có khoảng 97% trường hợp bàn giao mặt bằng. Con số này cho thấy nỗ lực thực sự của chính quyền và người dân, khi phần lớn hộ dân chấp nhận di dời để “nhường đất cho hạ tầng”. Trường hợp gia đình bà Nguyễn Thị Ngà ở xã Phú Hòa Đông là điển hình: sau khi nhận quyết định thu hồi đất, được phê duyệt phương án và chi trả bồi thường, gia đình bàn giao diện tích bị ảnh hưởng và mong tuyến cao tốc sớm hoàn thành để ổn định cuộc sống, kinh doanh buôn bán. Tuy nhiên, 97% không đồng nghĩa với an toàn tiến độ, bởi 3% còn lại đang nằm đúng những điểm “nhạy cảm” nhất của tuyến.
34 trường hợp còn lại: ít về số lượng, lớn về tác động
Vấn đề không nằm ở số lượng hộ dân chưa bàn giao mà ở vị trí của họ trên tuyến cao tốc TPHCM Mộc Bài. Dù tỷ lệ bàn giao đã đạt khoảng 97%, dự án vẫn còn 34 trường hợp chưa đồng thuận, và những điểm này lại nằm tại các vị trí quan trọng, gây cản trở tổ chức thi công liên tục và di chuyển thiết bị, máy móc. Theo đơn vị thi công, việc mặt bằng bị “đứt đoạn” khiến nhà thầu không thể triển khai dây chuyền thi công tối ưu, làm chậm tiến độ xây dựng dù máy móc và nhân lực đã được huy động mạnh. Trên thực địa, nhiều trụ cầu bê tông đã thành hình, mặt bằng các đoạn đã giải phóng được biến thành đại công trường với đất đá, vật liệu xây dựng chất dở dang. Nhưng chỉ cần một vài nút thắt mặt bằng, toàn bộ nhịp thi công có nguy cơ bị gãy. Câu chuyện ở đây không còn là thuyết phục thêm vài hộ dân, mà là tháo gỡ những điểm nghẽn nằm giữa các nút giao, đoạn cầu, nơi việc chậm trễ có thể lan ra toàn tuyến.
Dự án tăng tốc sau hơn 3 tháng: tiến độ xây dựng đang vượt lên trước mặt bằng
Sau hơn 3 tháng khởi công, cao tốc TPHCM Mộc Bài đã bước vào giai đoạn thi công rầm rộ: nhiều máy móc, công nhân làm việc cả cuối tuần tại các nút giao với tỉnh lộ 8 và tỉnh lộ 15 khu vực Củ Chi, các cầu vượt trên tuyến dần lộ hình hài, nhiều trụ cầu – hạng mục xương sống của tuyến – đã hoàn thành. Ở phía Tây Ninh, giải phóng mặt bằng thậm chí còn đi trước một bước: khoảng 99,5% diện tích đã được bàn giao, chỉ còn 11 trường hợp trong tổng số 2.274 chưa xong. Tiến độ xây dựng vì vậy đang có cơ hội bứt phá. Các đoạn đã có mặt bằng được thi công mạnh, tạo ấn tượng một tuyến cao tốc “đang thành hình” rất rõ trên ảnh và thực địa. Nhưng việc thi công vượt lên trước khi giải phóng mặt bằng chưa hoàn thiện cũng là con dao hai lưỡi: càng tiến xa, các điểm nghẽn còn lại càng trở thành rào cản lớn, đẩy rủi ro chậm tiến độ vào giai đoạn cuối – giai đoạn khó xoay xở nhất.
Tái định cư dự án: nút thắt tâm lý quan trọng hơn con số bồi thường
Nhìn kỹ nhóm 34 trường hợp chưa bàn giao mặt bằng, chính quyền địa phương thừa nhận nút thắt lớn nhất không phải là đo đạc hay thủ tục, mà là câu chuyện tái định cư dự án. Với người dân, mất đất nghĩa là mất sinh kế và mạng lưới xã hội đã gắn bó nhiều năm. Vì vậy, phương án tái định cư không chỉ cần đúng quy định, mà còn phải thuyết phục về nơi ở, khả năng tiếp cận việc làm, trường học, chợ búa. Theo đại diện Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng xã Phú Hòa Đông, số trường hợp chưa bàn giao mặt bằng tại địa phương còn khoảng 14%, và “vướng mắc lớn là vấn đề tái định cư”; khi phương án tái định cư được triển khai, xã sẽ tiếp tục tham mưu bố trí nơi ở để hoàn tất bàn giao mặt bằng. Điểm đáng chú ý là các trường hợp còn lại không tập trung một chỗ mà rải rác ở 5 xã, buộc Ban Quản lý dự án giao thông TPHCM cùng chính quyền phải đi từng nhà, vận động từng trường hợp tháo dỡ, di dời, bàn giao đất. Đây là công việc tốn thời gian, nhưng nếu tiếp cận theo hướng đối thoại và bảo đảm quyền lợi thực chất, đó cũng là cơ hội xây dựng niềm tin với người dân về các dự án hạ tầng tương lai.
Ba giải pháp đặc biệt cho 3% mặt bằng cuối cùng
Muốn cao tốc TPHCM Mộc Bài kịp hoàn thành và đưa vào khai thác cuối năm 2027 như kế hoạch, 3% mặt bằng còn lại phải được xem như hạng mục ưu tiên đặc biệt chứ không phải phần việc “đi sau” thi công. Về quan điểm, cần ít nhất ba hướng giải quyết rõ ràng. Thứ nhất, hoàn thiện nhanh nhưng kỹ phương án tái định cư dự án, coi chỗ ở mới và sinh kế là trọng tâm thay vì mặc định người dân sẽ chấp nhận mọi phương án. Thứ hai, tổ chức thi công linh hoạt, điều chỉnh trình tự thi công để giảm tối đa việc thiết bị, máy móc bị “mắc kẹt” vì mặt bằng đứt đoạn, thay vì chờ đủ 100% rồi mới triển khai đồng loạt. Thứ ba, đẩy mạnh đối thoại trực tiếp tại 5 xã còn vướng, minh bạch thông tin, lắng nghe nhu cầu riêng của từng hộ. Nếu làm tốt, 34 trường hợp còn lại sẽ không trở thành điểm nóng, mà là ví dụ tích cực cho cách một dự án hạ tầng lớn biết tôn trọng người dân trong quá trình giải phóng mặt bằng. Khi đó, mục tiêu kết nối giao thông vùng, chia sẻ tải cho Quốc lộ 22 và mở rộng cửa giao thương với Campuchia sẽ không bị trì hoãn bởi vài điểm nghẽn lẽ ra có thể giải quyết sớm.
