Số hóa nguồn cung để điều phối trước khi công trường thiếu vật liệu
Bản đồ số vật liệu là hệ thống dữ liệu cập nhật vị trí, trữ lượng, chất lượng và công suất các mỏ, kết hợp dự báo cung – cầu để hỗ trợ phân bổ vật liệu giữa các địa phương. Đây không nên chỉ là một tấm bản đồ hiển thị điểm mỏ: giá trị của nó nằm ở việc giúp cơ quan quản lý nhìn thấy thiếu hụt sớm và hành động trước khi tiến độ công trình bị ảnh hưởng.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang phối hợp với các bộ, ngành và địa phương xây dựng Bản đồ số quốc gia về nguồn cung, dự kiến tích hợp thông tin quy hoạch, kế hoạch khai thác, trữ lượng, thời hạn và công suất của mỏ đang hoạt động, đồng thời nhận diện khu vực có thể khai thác trong tương lai. Hệ thống còn được định hướng xây dựng nguồn dự phòng và dự báo cung – cầu theo vùng, loại vật liệu, từng giai đoạn. Sáu địa phương được xác định không tự cân đối được vật liệu giai đoạn 2026–2030 là Hà Nội, Hưng Yên, Tây Ninh, Cà Mau, Cần Thơ và Ninh Bình.
Như vậy, bản đồ chỉ hữu ích nếu dữ liệu đủ chi tiết để nhà thầu đánh giá cả khả năng khai thác lẫn mức độ phù hợp của vật liệu. Khi thông tin minh bạch và được cập nhật thường xuyên, cơ quan quản lý có cơ sở hạn chế đầu cơ, găm hàng, thổi giá và xử lý thiếu hụt cục bộ thay vì chờ công trường lên tiếng.
Phương án liên tỉnh biến dữ liệu thành nguồn cung cụ thể
Bộ Công Thương đã ban hành phương án tạm thời điều phối, hỗ trợ vật liệu xây dựng thông thường, dựa trên rà soát nguồn cung của 34 tỉnh, thành phố để đáp ứng nhu cầu giai đoạn 2026–2030. Theo phương án, 18 địa phương có thể tự bảo đảm và cung cấp cho nơi khác, 10 địa phương thiếu một số loại nhưng có thể tự cân đối, còn sáu địa phương cần được điều phối. Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam được giao theo dõi, kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện.
Hai hành lang kết nối được xác định là Đồng bằng sông Cửu Long – Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Hồng. Ở phía Nam, đá từ An Giang, Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai được phân bổ cho Cà Mau, Cần Thơ; phía Bắc, đá và đất san lấp được điều phối cho Hà Nội, Hưng Yên. Tổng mức phân công tối thiểu cho giai đoạn 2026–2030 là 306,35 triệu m³ đá xây dựng, 24,7 triệu m³ cát và 257,3 triệu m³ đất san lấp, bao gồm cả phần đã cấp phép hoặc đang cung ứng.
Các con số này cho thấy điều phối vật liệu không thể dừng ở việc thống kê địa phương nào thừa, nơi nào thiếu. Cần gắn từng khối lượng với dự án, thời điểm giao, chất lượng và tuyến vận chuyển; nếu không, phân công trên giấy chưa chắc chuyển thành vật liệu đến đúng công trường.
Địa phương vẫn phải xử lý nguồn cung và giá tại chỗ
Cơ chế trung ương không thay thế được quản lý ở địa phương. Chiều 2/11, UBND tỉnh Đắk Lắk tổ chức hội nghị chuyên đề về nguồn cung và giá vật liệu xây dựng thông thường, nơi các đại biểu bàn những vướng mắc trong khai thác, kinh doanh và kiểm soát giá. Tỉnh có 104 giấy phép khai thác khoáng sản còn hiệu lực; trong quý IV/2026, 44 công trình, dự án và nhu cầu địa phương cần khoảng 471.790 m³ đất đắp, 101.805 m³ cát và 116.827 m³ đá các loại. Dù phần lớn dự án đã xác định được nguồn, một số đơn vị vẫn phản ánh thiếu đá và cấp phối đá dăm.
Đắk Lắk cho biết Sở Xây dựng khảo sát và công bố giá vật liệu xây dựng định kỳ hằng tháng, đồng thời cập nhật khi thị trường biến động; các cơ sở được kiểm tra cơ bản niêm yết và bán theo giá đã công bố. Tại hội nghị, nhiều ý kiến đề nghị tháo gỡ thủ tục khai thác, đất đai và giải phóng mặt bằng để sớm đưa mỏ đủ điều kiện vào hoạt động, đồng thời kiểm tra hóa đơn, chứng từ và xử lý đầu cơ, găm hàng, tăng giá bất hợp lý.
Đây là phần việc quyết định người dân và nhà thầu có cảm nhận được hiệu quả hay không: mỏ có thể nằm trên bản đồ, nhưng nếu chưa đủ điều kiện khai thác hoặc giá bán không minh bạch, nguồn cung vẫn không đến được công trình.
Phối hợp ba mắt xích, thay vì trông chờ vào một nền tảng
Muốn bản đồ tạo ra thay đổi, dữ liệu số, cơ quan điều phối và chính quyền địa phương phải vận hành như một chuỗi trách nhiệm. Bản đồ cần thông tin đáng tin cậy về trữ lượng, chất lượng, công suất và thời hạn mỏ; cơ quan điều phối phải biến dự báo thành phân công có thời hạn; địa phương phải rà soát giấy phép, tháo gỡ thủ tục và giám sát khai thác, vận chuyển, niêm yết giá. Thiếu một mắt xích, thông tin sẽ nhanh chóng lạc hậu hoặc không chuyển thành nguồn cung thực tế.
Lịch triển khai cũng đòi hỏi sự phối hợp sát sao: chủ đầu tư, nhà đầu tư và nhà thầu gửi nhu cầu từng năm trước ngày 5/11/2026; địa phương lập danh mục mỏ, khối lượng, dự án và tuyến vận chuyển gửi Bộ Công Thương trước ngày 10/11. Tại Đắk Lắk, lãnh đạo UBND tỉnh cho biết từ nay đến tháng 1/2027 sẽ dành hơn 50% thời gian kiểm tra thực tế giải ngân đầu tư công và hoạt động tại các mỏ vật liệu.
Ưu tiên vật liệu cho dự án quan trọng, công trình cấp bách và nhiệm vụ phòng, chống thiên tai là cần thiết, nhưng phải đi cùng giám sát để tránh việc phân bổ làm suy yếu quản lý tài nguyên. Kết luận đáng chú ý là bản đồ số không tự giải quyết thiếu hụt: nó chỉ trở thành công cụ hữu hiệu khi dữ liệu được cập nhật, điều phối có người chịu trách nhiệm và địa phương bảo đảm vật liệu đến đúng nơi, đúng lúc, với giá được kiểm soát.
