Nắng nóng đã là khủng hoảng sức khỏe
Nắng nóng cực đoan là tình trạng nhiệt độ tăng cao đến mức đe dọa trực tiếp sức khỏe con người, làm gia tăng bệnh tật và tử vong, đồng thời gây áp lực lên các dịch vụ thiết yếu. Đây không còn là rủi ro thời tiết xa vời: báo cáo thường niên lần thứ 10 của The Lancet, với 146 nhà nghiên cứu từ 30 quốc gia, xem xét ngày càng rõ mối liên hệ giữa biến đổi khí hậu và sức khỏe. Marina Romanello, Giám đốc điều hành dự án Lancet Countdown, cho biết khoảng 3 triệu người trên thế giới đã tử vong do nắng nóng trong tám năm kể từ khi Hiệp định Paris được thông qua. Con số ấy cần được nhìn nhận như lời cảnh báo y tế, không phải một thống kê môi trường bên lề. Khi tác động lặp lại trên quy mô lớn, cách ứng phó bằng những biện pháp ngắn hạn sau mỗi đợt nóng là không đủ.
Báo cáo ghi nhận năm 2023 có khoảng 710.000 ca tử vong liên quan đến nắng nóng; hơn 70% được cho là có liên quan đến biến đổi khí hậu do con người gây ra. Nhiệt độ cao có thể gây sốc nhiệt, làm nặng thêm bệnh tim mạch, bệnh hô hấp và các bệnh lý sẵn có, đặc biệt ở người cao tuổi. Tác động còn bị che khuất bởi hồ sơ y tế: nhiều ca tử vong không được ghi nhận trực tiếp là do nắng nóng. Vì vậy, số liệu ước tính không phải lý do để xem nhẹ nguy cơ; trái lại, chúng nhắc rằng thiệt hại thật có thể khó nhận diện đầy đủ.
Từ đô thị châu Âu đến đời sống thường ngày
Một phân tích của Đại học Imperial College London và Trường Vệ sinh và Y học nhiệt đới London ước tính nắng nóng trong ba tháng hè năm 2026 liên quan đến 50.391 ca tử vong tại 854 đô thị thuộc 30 quốc gia châu Âu. Các nhà nghiên cứu nhận định khoảng hai phần ba số ca tử vong ấy sẽ không xảy ra nếu không có tác động của biến đổi khí hậu do con người gây ra. Đây là ước tính từ mô hình kết hợp dữ liệu khí tượng, dân số và mối liên hệ giữa nhiệt độ với tỷ lệ tử vong, không phải tổng số ca được xác nhận trực tiếp trong hồ sơ y tế. Quy mô và cường độ các đợt nóng là nguyên nhân chính khiến thương vong tăng cao; khí hậu nóng lên làm những đợt này nguy hiểm hơn.
Mối đe dọa không dừng ở bệnh viện. Người làm xây dựng, nông nghiệp và các công việc ngoài trời phải chịu nhiệt trong lúc năng suất lao động suy giảm. Cháy rừng, gián đoạn giao thông, bệnh viện quá nóng và sự cố hệ thống làm mát có thể xảy ra đồng thời, khiến cuộc sống và hoạt động kinh tế bị xáo trộn. Khi nắng nóng kéo dài nhiều tuần, người dân không chỉ đối mặt với rủi ro sức khỏe tức thời mà còn với dịch vụ thiết yếu kém ổn định. Đây là lý do ứng phó nhiệt độ cao phải được tính như một phần của bảo vệ sức khỏe cộng đồng, thay vì giao riêng cho cảnh báo thời tiết.
Thiệt hại kinh tế cũng là vấn đề y tế công cộng
Nắng nóng cực đoan tại các đô thị châu Âu được ước tính gây thiệt hại kinh tế gần 17 tỷ euro trong giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 9 năm 2026, tương đương mức giảm khoảng 0,17% GDP của Liên minh châu Âu. Con số này không nên bị xem như tổn thất trừu tượng: phía sau nó là giờ làm việc mất đi, sản xuất đình trệ và áp lực tăng lên với điện, giao thông cùng dịch vụ y tế. Phân tích được nêu trong nguồn cũng cho rằng nhiệt độ cao khiến GDP quý II của Pháp thấp hơn 0,2 điểm phần trăm, Đức thấp hơn 0,1% và Tây Ban Nha thấp hơn 0,05%. Khi sức khỏe người lao động suy giảm và hệ thống thiết yếu chịu sức ép, kinh tế và y tế không còn là hai câu chuyện tách biệt.
Ở quy mô toàn cầu, báo cáo The Lancet ước tính tình trạng nóng lên đã gây thiệt hại kinh tế hơn 1.000 tỷ USD mỗi năm trong ba năm qua do năng suất lao động giảm. Báo cáo cho biết Đông Nam Á và châu Phi chịu tổn thất tương đương lần lượt 3,9% và 3,2% GDP. Tổn thất này cho thấy năng lực chống chịu không thể chỉ là việc dựng thêm nơi trú nóng khi khủng hoảng đã đến. Cần chuẩn bị hệ thống y tế, cảnh báo sớm và điều kiện lao động để bảo vệ người dễ tổn thương, đồng thời giảm nguyên nhân làm nhiệt độ tiếp tục tăng. Đó là đầu tư cho sức khỏe và khả năng duy trì đời sống, không phải lựa chọn phụ sau tăng trưởng.
Cần chuyển từ ứng phó từng đợt sang chuẩn bị dài hạn
Marina Romanello kêu gọi công nhận biến đổi khí hậu là tình trạng khẩn cấp y tế toàn cầu và nhấn mạnh cần có chiến lược dài hạn để nâng cao khả năng chống chịu, thay vì chỉ xử lý từng cuộc khủng hoảng riêng lẻ. Lời kêu gọi này phù hợp với dữ liệu: tử vong do nắng nóng lặp lại, trong khi tác động lan từ cơ thể người sang bệnh viện, nơi làm việc và nền kinh tế. Một số tiến triển đã có: kể từ năm 2016, 56 trong số 194 quốc gia thành viên Tổ chức Y tế Thế giới đã điều chỉnh hệ thống y tế và cảnh báo sớm để ứng phó với hiện tượng cực đoan. Nhưng mức độ chuẩn bị còn chưa đủ để biến rủi ro đang tăng thành nguy cơ có thể kiểm soát.
Báo cáo Khoảng cách phát thải năm 2026 của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc dự báo nhiệt độ toàn cầu có thể tăng khoảng 2,8 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp trong thế kỷ này nếu chính sách hiện hành không thay đổi đáng kể. Vì thế, tuyên bố biến đổi khí hậu là khẩn cấp y tế phải đi kèm hành động: củng cố cảnh báo sớm và dịch vụ y tế, bảo vệ người cao tuổi cùng người lao động ngoài trời, và giảm phát thải để hạn chế nguy cơ trong tương lai. Nắng nóng đã gây tổn thất về sinh mạng và làm gián đoạn sinh kế; chờ đến khi từng đợt nóng qua đi mới hành động đồng nghĩa chấp nhận lặp lại thiệt hại. Kết luận cần rõ ràng: đây là vấn đề y tế công cộng toàn cầu, và ứng phó phải bắt đầu trước khủng hoảng kế tiếp.
