Từ “Made in Vietnam” đến “Designed in Vietnam”: lựa chọn sinh tử
Ngành gỗ Việt Nam là toàn bộ hệ sinh thái trồng rừng, chế biến, thiết kế, gia công gỗ và xuất khẩu gỗ nội thất, đang chuyển từ tăng sản lượng sang tăng giá trị gia tăng thông qua thiết kế sản phẩm, xây dựng thương hiệu riêng và phát triển chuỗi cung ứng gỗ bền vững, an toàn dữ liệu và thân thiện môi trường.
Tại lễ khai mạc VIFA ASEAN 2026 ở TP.HCM, các chuyên gia thẳng thắn chỉ ra nghịch lý: năng lực sản xuất và xuất khẩu của ngành gỗ Việt Nam mở rộng nhanh, nhưng dư địa tăng trưởng bằng mô hình gia công gỗ ngày càng thu hẹp. Đòi hỏi từ các thị trường lớn về phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn môi trường và thuế đang siết dần biên lợi nhuận, nghĩa là tăng sản lượng không còn là con đường an toàn. Câu hỏi quan trọng không phải là sản xuất được bao nhiêu, mà là doanh nghiệp giữ lại bao nhiêu giá trị trong mỗi sản phẩm, làm chủ được bao nhiêu mắt xích trong chuỗi giá trị gia tăng. Nói cách khác, “Designed in Vietnam” không phải khẩu hiệu đẹp, mà là điều kiện sống còn.
“Designed in Vietnam không chỉ là đổi dòng chữ trên nhãn, mà là chuyển hẳn mô hình kinh doanh của doanh nghiệp gỗ từ thợ gia công sang nhà kiến tạo giá trị”.
Thiết kế, thương hiệu riêng và dữ liệu: bộ ba tạo giá trị mới
Muốn thoát bẫy gia công gỗ, doanh nghiệp không thể mãi sản xuất theo mẫu có sẵn, phụ thuộc hoàn toàn vào nhà mua hàng trung gian. Yêu cầu chuyển từ “Made in Vietnam” sang “Designed in Vietnam” đồng nghĩa họ phải tự nghiên cứu thị trường, chủ động thiết kế, sở hữu bản quyền và xây dựng thiết kế thương hiệu riêng. Khi tham gia sâu vào khâu phát triển sản phẩm, doanh nghiệp mới có tiếng nói trong việc định hình xu hướng, giá bán và kênh tiếp cận người tiêu dùng cuối, thay vì chấp nhận biên lợi nhuận mỏng của gia công.
Không dừng ở sản phẩm, dữ liệu đang trở thành mắt xích then chốt của an ninh chuỗi cung ứng: nguồn gốc nguyên liệu, thông tin thiết kế, khách hàng, đơn hàng, vận chuyển. Doanh nghiệp nào số hóa tốt chuỗi này sẽ nắm “hộ chiếu số” cho mỗi sản phẩm gỗ, đáp ứng yêu cầu truy xuất của thị trường khó tính, đồng thời tích lũy tài sản dữ liệu để đàm phán tốt hơn. Theo một số lãnh đạo doanh nghiệp, giá trị thị trường nội địa không chỉ nằm ở sản xuất mà còn ở thiết kế, phân phối, lắp đặt và dịch vụ sau bán hàng – những mảng mà doanh nghiệp Việt hoàn toàn có thể chiếm ưu thế nếu dám đầu tư dài hạn.
VIFA ASEAN 2026 vì thế không nên chỉ được nhìn như một hội chợ kiếm đơn hàng, mà là “lát cắt” cho thấy ngành gỗ Việt Nam đang được kỳ vọng bước ra khỏi vai trò xưởng gia công để trở thành chủ thể kiến tạo sản phẩm và câu chuyện thương hiệu riêng của mình.
Làng nghề gỗ: chuyển mình xanh để nâng cấp chuỗi giá trị
Sự dịch chuyển của ngành gỗ Việt Nam không chỉ diễn ra ở các khu công nghiệp xuất khẩu, mà bắt đầu từ cả những làng nghề gỗ truyền thống. Vạn Điểm (Hà Nội) và La Xuyên (Ninh Bình) đang thay đổi cách sản xuất và tiếp cận thị trường, hướng tới mô hình kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh. Ở Vạn Điểm, phụ phẩm như mùn cưa, gỗ vụn không còn bị xem là rác thải mà trở thành nguồn thu mới, khi một số cơ sở bán phụ phẩm tạo thêm thu nhập đáng kể mỗi tháng và đồng thời giảm áp lực môi trường, biến phụ phẩm thành tài nguyên mới, góp phần phát triển bền vững làng nghề.
Chính quyền địa phương đang chủ động nhân rộng mô hình sử dụng phụ phẩm theo hướng tuần hoàn, xem đây là hướng phát triển tiêu biểu cho làng nghề gỗ trong bối cảnh yêu cầu xanh hóa chuỗi cung ứng ngày càng gắt gao. Từ năm 2022, Vạn Điểm còn được công nhận là điểm du lịch làng nghề, thu hút hàng nghìn khách đến tham quan, mua sắm và trải nghiệm văn hóa, qua đó mở thêm kênh giá trị gia tăng ngoài sản phẩm thuần túy. Khi làng nghề chuyển sang dùng gỗ rừng trồng trong nước như gỗ ghép, ván thay cho nguồn gỗ rủi ro nhập khẩu, họ đã giảm được khoảng 90% lượng gỗ rừng tự nhiên rủi ro từng dùng phổ biến, đồng thời giảm giá thành sản phẩm cho người mua.
Một số doanh nghiệp còn dùng gỗ rừng trồng trong nước để sản xuất sản phẩm chất lượng cao, thân thiện môi trường phục vụ người tiêu dùng nội địa, tạo thêm đầu ra cho gỗ nguyên liệu và cải thiện thu nhập cho người trồng rừng. Đó là cách làng nghề gỗ đi từ “làm thuê” sang “làm chủ” một phần chuỗi giá trị, bằng những bước rất cụ thể và sát thực tế.
Nguyên liệu, rừng trồng và vai trò người trồng rừng trong cuộc chơi mới
Nếu không giải bài toán vùng nguyên liệu, mọi tham vọng thiết kế thương hiệu riêng chỉ là lý thuyết. Dù Việt Nam đã có khoảng 4,9 triệu ha rừng trồng, trong đó 4,1 triệu ha là rừng sản xuất và khoảng 880.000 ha đã được cấp chứng chỉ rừng bền vững FSC hoặc PEFC, nguồn cung gỗ lớn vẫn thiếu. Liên kết giữa người trồng rừng và doanh nghiệp lỏng lẻo, quy hoạch chế biến ở nhiều địa phương không gắn chặt với quy hoạch vùng nguyên liệu.
Tổng nhu cầu nguyên liệu của các ngành đồ gỗ, ván nhân tạo, viên nén, dăm gỗ khoảng 59 triệu m3/năm, cho thấy rừng trồng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong chuỗi giá trị ngành gỗ. Các chuyên gia nhấn mạnh, phát triển rừng gỗ lớn phải xuất phát từ nhu cầu thị trường và gắn với quy hoạch chế biến từng vùng. Một số doanh nghiệp đề xuất phân bổ nguyên liệu theo “tầng giá trị”: gỗ lớn ưu tiên cho chế biến sâu thay vì sản phẩm giá trị thấp. Nếu không có cơ chế bao tiêu ổn định để người dân yên tâm kéo dài chu kỳ trồng rừng, ngành gỗ sẽ tiếp tục mắc kẹt trong phân khúc sản phẩm trung bình, khó nâng cấp lên phân khúc thiết kế cao cấp.
Thành công về xuất khẩu chưa thể gọi là phát triển bền vững khi khoảng cách giữa vùng nguyên liệu, nhà máy chế biến và mục tiêu giảm phát thải vẫn còn khá lớn. Ngành gỗ muốn thoát khỏi bẫy gia công phải đối xử với người trồng rừng như đối tác chiến lược trong chuỗi giá trị gia tăng, chứ không phải nguồn cung giá rẻ có thể thay thế bất cứ lúc nào.
Phụ nữ làng nghề và tương lai thương hiệu gỗ Việt
Một chi tiết tưởng nhỏ nhưng cho thấy chiều sâu chuyển đổi của ngành gỗ là sự vươn lên của phụ nữ trong các làng nghề. Ở La Xuyên, những người vốn chỉ làm các công đoạn nhẹ như đánh giấy ráp, sơn gỗ, nay đã trở thành thợ đục chạm lành nghề, thậm chí giữ vai trò thợ cả. Lý do không chỉ là thiếu lao động nam sau giai đoạn thị trường khó khăn khiến nhiều người rời làng, mà còn vì phụ nữ chủ động bước vào các công việc nặng nhọc khi thị trường khởi sắc trở lại.
Những người thợ như bà Dương Thị Thủy hay bà Nguyễn Thị Ánh chứng minh tay nghề không phụ thuộc giới tính: họ thể hiện sự khéo léo, tỉ mỉ, kiên trì trong từng đường chạm, kể cả với loại gỗ rắn. Họ không chỉ giữ nghề mà còn góp phần nâng chuẩn thẩm mỹ, làm dày thêm câu chuyện nhân văn cho bất kỳ thương hiệu gỗ nào muốn vươn ra thế giới. Khi phụ nữ bước từ “hậu trường” lên “tiền tuyến” sản xuất, ngành gỗ Việt Nam có thêm nguồn ý tưởng thiết kế gần gũi đời sống, giàu cảm xúc – yếu tố mà các thương hiệu toàn cầu thường dựa vào để tạo khác biệt.
Triển lãm, hội chợ như VIFA ASEAN 2026 vì thế không chỉ là nơi trao đổi đơn hàng, mà là không gian để những câu chuyện như La Xuyên, Vạn Điểm được kết nối với đối tác quốc tế, cập nhật xu hướng và tìm cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu theo hướng thiết kế, thương hiệu và sản xuất xanh. Nếu có chiến lược đúng, chính những làng nghề và người thợ – trong đó có ngày càng nhiều phụ nữ – sẽ trở thành linh hồn của các thương hiệu gỗ mang dấu ấn “Designed in Vietnam”.
