Từ “mỏ vàng xanh” 600GW đến bài toán hạ tầng còn bỏ ngỏ
Năng lượng tái tạo Việt Nam là toàn bộ các nguồn điện gió, điện mặt trời, sinh khối, rác thải và năng lượng mới có thể bổ sung cho hệ thống điện quốc gia, hỗ trợ giảm phát thải carbon và tạo nền tảng cho một mô hình tăng trưởng kinh tế xanh dựa trên công nghiệp, dịch vụ và đổi mới công nghệ.
Việt Nam đang ngồi trên một kho báu năng lượng: tiềm năng kỹ thuật điện gió ngoài khơi khoảng 600GW, nhưng mới khai thác khoảng 1% công suất này. Nếu toàn bộ tiềm năng 600GW được phát triển, mỗi năm hệ thống có thể tạo ra 2.100–2.400 tỷ kWh điện sạch và loại bỏ hàng trăm triệu tấn CO2. Vấn đề không còn là “có tài nguyên hay không”, mà là “có đủ hạ tầng để biến tài nguyên thành công suất thực sự” hay tiếp tục để cơ hội trôi qua. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, tổng công suất năng lượng tái tạo có thể tăng lên 498,4–535,7GW vào năm 2050, bao gồm 113,6–140 nghìn MW điện gió ngoài khơi và gần 295 nghìn MW điện mặt trời.
“Khoảnh khắc Esbjerg” và cơ hội chuyển đổi năng lượng của Việt Nam
Khái niệm “khoảnh khắc Esbjerg” mô tả thời điểm một vùng quyết định chuyển đổi năng lượng: tái định hướng toàn bộ hạ tầng, kỹ thuật và nhân lực từ dầu khí sang làm thủ phủ điện gió ngoài khơi và năng lượng tái tạo. Với hơn 40 năm phát triển dầu khí, Việt Nam – đặc biệt là Bà Rịa – Vũng Tàu – đang ở đúng bước ngoặt này. Di sản dầu khí không phải “gánh nặng quá khứ” mà là tài sản: hệ thống cảng nước sâu, bãi chế tạo siêu trọng của các doanh nghiệp dịch vụ dầu khí, đội tàu ngoài khơi, tiêu chuẩn an toàn và lực lượng kỹ sư đã quen làm việc giữa biển khơi. Năng lực chế tạo và xuất khẩu các trạm biến áp ngoài khơi cho dự án điện gió tại châu Âu là bằng chứng rõ ràng Việt Nam đã có lõi công nghiệp chứ không chỉ có gió và nắng.
Theo một chuyên gia thuộc Viện Dầu khí Việt Nam, nội lực này có thể giúp Việt Nam bước vào “Khoảnh khắc Esbjerg”, khi Bà Rịa – Vũng Tàu sở hữu điểm xuất phát tương đồng với thành phố Esbjerg của Đan Mạch để tạo cú bứt phá cho ngành năng lượng. Câu hỏi đặt ra là chúng ta có dám chọn chiến lược chuyển đổi năng lượng rõ ràng, biến cụm cảng – bãi – khu công nghiệp phục vụ dầu khí thành trung tâm công nghiệp năng lượng ngoài khơi, thay vì tiếp tục thu mình trong vai trò nhà cung ứng dịch vụ nhỏ lẻ.
Vì sao cảng biển, bãi chế tạo phải đi trước trong cuộc đua 600GW?
Điện gió ngoài khơi không thể phát triển nếu thiếu một hạ tầng cảng biển xanh theo nghĩa rộng: cảng chuyên dụng, bãi chế tạo, hậu cần và lưới truyền tải được quy hoạch ngay từ đầu. Các turbine, móng giàn có thể nặng tới hàng nghìn tấn, riêng móng giàn có thể lên tới khoảng 2.500 tấn; vì vậy, Cục Điện lực coi cảng chuyên dụng là “xương sống” của trung tâm năng lượng tái tạo. Tải trọng nền cảng và cầu bến cần đạt 15–25 tấn/m², quỹ đất lắp ráp đứng khoảng 30ha cho mỗi 1GW công suất. Đây là những con số không thể “chắp vá” bằng việc nâng cấp tạm các bến thuyền hiện hữu.
Cách làm hợp lý là coi cảng và bãi chế tạo là lớp hạ tầng nền, đi trước các cấu phần khác của chuỗi giá trị. Trên nền đó, mới có thể bố trí khu logistics, căn cứ vận hành – bảo dưỡng (O&M), rồi tiếp tục mở rộng thành khu công nghiệp xanh chế tạo thiết bị, trung tâm R&D và đào tạo nhân lực. Nếu Việt Nam chỉ tập trung cấp phép dự án điện gió mà chậm quy hoạch cảng biển, các nhà đầu tư sẽ gặp nút thắt hạ tầng, chi phí xây dựng bị đội lên, còn 600GW tiềm năng sẽ bị “khóa lại” trên giấy.
Trung tâm công nghiệp năng lượng tái tạo liên vùng: bước nhảy từ dự án đơn lẻ sang hệ sinh thái
Ở quy mô tiềm năng 600GW, năng lượng tái tạo Việt Nam không thể phát triển bằng tư duy “thêm vài nhà máy điện”. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh cho thấy đến năm 2050, công suất năng lượng tái tạo có thể lên tới hơn 498GW, trong đó năng lượng gió trên bờ và gần bờ 84,7–91,4 nghìn MW, năng lượng gió ngoài khơi 113,6–140 nghìn MW, điện mặt trời gần 295 nghìn MW, cùng các nguồn sinh khối, rác thải và địa nhiệt. Một quy mô như vậy đòi hỏi trung tâm công nghiệp năng lượng, chứ không chỉ là những dự án phát điện rời rạc.
Theo định hướng quy hoạch, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 hình thành hai trung tâm công nghiệp – dịch vụ năng lượng tái tạo liên vùng tại các khu vực ven biển có tiềm năng như Bắc Bộ, Nam Trung Bộ và Nam Bộ. Mỗi trung tâm phải tích hợp ít nhất sáu chức năng: cảng và hậu cần hàng hải; sản xuất – chế tạo; căn cứ O&M; lưới điện và hạ tầng dùng chung; R&D và đào tạo nhân lực; sản xuất năng lượng mới như hydro, amoniac cho tiêu dùng và xuất khẩu. Đây chính là bước chuyển từ “lắp turbine” sang “xây dựng ngành công nghiệp”, biến chuyển đổi năng lượng thành động lực tăng trưởng dài hạn.
Ba bước ưu tiên để biến tiềm năng 600GW thành sức mạnh kinh tế
Để không đánh mất “khoảnh khắc Esbjerg”, Việt Nam cần ưu tiên ba trục hành động. Thứ nhất, chốt sớm quy hoạch hạ tầng tích hợp từ cảng biển: luồng tàu, mớn nước đủ cho tàu lắp đặt turbine chuyên dụng, bãi chế tạo siêu trường – siêu trọng, hành lang truyền tải, trạm biến áp bờ và điểm đấu nối lưới. Cảng phải được nhìn như mắt xích đầu tiên trong chuỗi giá trị năng lượng tái tạo, không phải phần việc phụ giao cho địa phương xử lý sau.
Thứ hai, định hình rõ mô hình trung tâm công nghiệp năng lượng: chọn một số vùng ưu tiên theo “logic” khác nhau – như vùng có lợi thế công nghiệp, vùng có tài nguyên gió mạnh – rồi xây dựng cụm công nghiệp – dịch vụ chuyên sâu thay vì dàn trải. Thứ ba, đi trước về nhân lực: chuyển dịch dần lực lượng kỹ sư, công nhân, đội tàu từ dầu khí sang điện gió ngoài khơi, đồng thời đầu tư R&D về hydro và amoniac xanh – những sản phẩm sẽ giúp nâng giá trị gia tăng cho ngành năng lượng tái tạo Việt Nam trong dài hạn. Nếu làm được, 600GW sẽ không còn là con số trên báo cáo, mà trở thành trụ cột mới của tăng trưởng kinh tế và an ninh năng lượng.
