Bất đồng về cách tạo ra một tiến trình hòa bình
Đàm phán Nga Ukraine là tiến trình ngoại giao nhằm tìm một thỏa thuận chấm dứt xung đột, nhưng các bên vẫn bất đồng về điều kiện, vai trò của các đối tác và cách bảo đảm an ninh sau chiến tranh. Tâm điểm mới là lời chỉ trích của Dmitry Peskov: ngày 25/10, người phát ngôn Điện Kremlin nói lập trường EU “khó có thể gọi là mang tính xây dựng”, cho rằng các lãnh đạo khối mới dừng ở lời nói mà chưa có hành động thực tế. Đây là cách Moscow đặt câu hỏi về mức độ sẵn sàng của châu Âu, song không xóa được khác biệt sâu hơn: EU muốn có mặt trong đàm phán đa phương, còn Nga đòi hỏi một khuôn khổ có thể xử lý cả những lo ngại an ninh rộng hơn. Vì thế, tranh cãi về đại diện EU không chỉ là chuyện chọn người; nó phản ánh bất đồng về chính những điều kiện để thương lượng.
EU nhiều lần bày tỏ mong muốn tham gia các cuộc đàm phán đa phương nhằm chấm dứt xung đột. Phó phát ngôn viên Ủy ban châu Âu Arianna Podesta nói khối kỳ vọng các cuộc thảo luận có đại diện cấp cao và EU sẽ hiện diện. Trong khi đó, Peskov nói EU đã nêu ý định cử nhà đàm phán từ lâu nhưng chưa thực hiện được hoặc thiếu quyết tâm. Lời qua tiếng lại cho thấy Moscow muốn đánh giá EU bằng hành động, còn Brussels không muốn bị gạt khỏi một tiến trình có hệ quả trực tiếp đối với an ninh châu Âu. Hai mục tiêu ấy có thể cùng tồn tại, nhưng chỉ khi vai trò của EU được thống nhất với các bên và gắn với một chương trình đàm phán cụ thể.
Khuôn khổ hòa đàm: từ ngừng bắn đến an ninh lâu dài
Ngày 22/10, một ngày sau cuộc gặp với đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff, Tổng thống Vladimir Putin xác nhận Moscow sẵn sàng nối lại đàm phán với Ukraine do Mỹ làm trung gian vào tháng tới. Sau cuộc gặp Putin–Witkoff tại St. Petersburg hôm 21/10, Điện Kremlin cũng thông báo sẵn sàng khởi động lại đàm phán ba bên với Washington và Kyiv; cuộc gặp tiếp theo có thể diễn ra tại Abu Dhabi vào giữa tháng 11. Đây là tín hiệu ngoại giao đáng chú ý, nhưng chưa đồng nghĩa hai bên đã thống nhất mục tiêu hay điều kiện. Putin nói thương lượng cần dẫn tới thỏa thuận cuối cùng, không chỉ là một lệnh ngừng bắn ngắn hạn, và phải bảo đảm an ninh cho cả Nga lẫn Ukraine. Ông cũng cho rằng đối thoại cần bàn về cấu trúc an ninh toàn châu Âu.
Việc mở rộng chương trình nghị sự khiến con đường đến thỏa thuận phức tạp hơn. Moscow muốn đặt chiến tranh trong một cấu trúc an ninh châu Âu rộng lớn, trong khi Kyiv cần các bảo đảm đủ sức bảo vệ an ninh Ukraine sau khi giao tranh dừng lại. Nếu không xác định rõ bảo đảm ấy là gì, lời kêu gọi “hòa bình lâu dài” dễ trở thành khẩu hiệu mà mỗi bên diễn giải theo cách riêng. Cùng lúc, câu hỏi ai có quyền định hình thỏa thuận vẫn bỏ ngỏ: Mỹ được nhắc đến như bên trung gian, EU muốn tham gia, còn Nga công khai hoài nghi tính xây dựng của khối. Tiến trình chỉ có thể tiến xa nếu các bên biến những tuyên bố về an ninh thành nội dung thương lượng cụ thể, thay vì dùng chúng để phủ định tính chính danh của nhau.
Kyiv muốn ngừng bắn, nhưng không muốn Moscow được giảm sức ép
Lời kêu gọi đối thoại của Moscow đối mặt với sự hoài nghi từ Kyiv. Tổng thống Volodymyr Zelensky cho rằng Putin không có ý định chấm dứt xung đột, dù cuộc gặp giữa nhà lãnh đạo Nga với Witkoff tại Oslo được đánh giá là hiệu quả. Ukraine sẵn sàng đóng băng các chiến tuyến hiện tại để ngừng bắn, chấm dứt thương vong và mở đường cho thương lượng, nhưng không chấp nhận nhượng lại những khu vực đang kiểm soát. Kyiv đồng thời phản đối dỡ bỏ trừng phạt, lập luận rằng điều đó sẽ giúp Nga mạnh hơn; Zelensky kêu gọi các đối tác duy trì sức ép và cung cấp vũ khí tốt hơn cho Ukraine.
Đây là khác biệt thực chất, không chỉ là khoảng cách trong cách diễn đạt. Moscow muốn một thỏa thuận cuối cùng có tính đến các quan ngại của mình; Kyiv muốn ngừng bắn mà không phải nhượng lãnh thổ hay để Nga có thêm dư địa tăng sức mạnh. Sức ép trừng phạt vì vậy vừa là công cụ gây áp lực, vừa là điều kiện mà Ukraine cho rằng cần duy trì để ngăn đối phương hưởng lợi trước khi có thỏa thuận. Một bên nói sẵn sàng đàm phán, bên kia yêu cầu chứng minh thiện chí bằng hành động và giữ nguyên sức ép. Nếu khuôn khổ thương lượng không xử lý được mâu thuẫn ấy, việc tái khởi động tiếp xúc có nguy cơ chỉ tạo thêm tuyên bố mà chưa đưa các bên gần hơn tới hòa bình.
EU cần hiện diện bằng vai trò rõ ràng
Bài toán của EU không dừng ở việc bổ nhiệm một đại diện. Theo thông tin được nêu, Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb được xem là một ứng viên đáng chú ý; Phần Lan có đường biên giới chung với Nga dài 1.340 km. Nhưng việc chọn một nhà đàm phán chỉ có ý nghĩa nếu khối thống nhất được mục tiêu và có khả năng góp phần vào tiến trình, thay vì chỉ xuất hiện để khẳng định sự hiện diện. Peskov nói nếu EU có đại diện và người đó thực sự cam kết thúc đẩy giải pháp hòa bình thì đó sẽ là điều tốt. Câu nói này mở ra cánh cửa về mặt ngoại giao, nhưng đồng thời đặt ra phép thử: Moscow có chấp nhận một đại diện mà họ xem là ủng hộ Kyiv hay không, và EU có thể tham gia mà không đánh mất lập trường hỗ trợ Ukraine hay không?
Trở ngại lớn nhất hiện nay không phải thiếu lời kêu gọi đàm phán, mà là thiếu đồng thuận về nội dung và điều kiện của hòa bình. Putin nhấn mạnh an ninh cho cả hai nước và một cấu trúc an ninh rộng hơn; Ukraine muốn ngừng bắn nhưng không chấp nhận nhượng lãnh thổ, đồng thời yêu cầu duy trì sức ép lên Nga. EU muốn có mặt, còn Điện Kremlin đòi khối chứng minh lập trường bằng hành động. Để đàm phán Nga Ukraine có cơ hội tạo kết quả, các bên cần thống nhất vai trò của từng đối tác và cách chuyển những yêu cầu an ninh thành cam kết có thể thương lượng. Nếu không, lời chỉ trích qua lại sẽ tiếp tục lấn át con đường ngoại giao.
