Điểm đọc có ý nghĩa khi gắn tri thức với nơi chốn
Phòng đọc cộng đồng là không gian mở để người dân tiếp cận sách, tài liệu và các hoạt động đọc ngay trong đời sống thường ngày, thay vì phải dựa hoàn toàn vào việc tự tìm đến thư viện. Tủ sách Hà Nội ra mắt tại Phố Sách Hà Nội, mở thêm nơi tìm hiểu lịch sử, văn hóa và con người Thủ đô qua nhiều góc nhìn.
Với hơn 1.000 tựa sách, luân phiên trưng bày khoảng 250 cuốn mỗi đợt, tủ sách có quy mô đủ để khơi gợi nhiều chủ đề mà không biến việc đọc thành một lựa chọn xa lạ. Giá trị đáng chú ý không chỉ nằm ở số lượng đầu sách: hiểu thêm về nơi mình sống có thể giúp người đọc nhận ra ý nghĩa của những điều quen thuộc và nuôi dưỡng trách nhiệm gìn giữ di sản. Đây là cách xây dựng kết nối với Hà Nội từ tri thức, thay vì chỉ dừng ở một điểm tham quan.
Nhưng một phòng đọc sẽ khó thành điểm hẹn văn hóa nếu chỉ mở cửa và chờ người đọc tự tìm đến. Việc duy trì hoạt động, cập nhật sách đa dạng và tổ chức giao lưu, giới thiệu sách hay câu lạc bộ đọc sẽ quyết định nơi này có trở thành không gian sinh hoạt thường xuyên cho người dân, học sinh và sinh viên hay không.
TP.HCM đưa sách đến nơi người dân học tập và làm việc
Trong khi mô hình Hà Nội tạo một điểm đến gắn với bản sắc địa phương, kế hoạch khuyến đọc của TP.HCM giai đoạn 2026-2030 chọn cách mở rộng địa bàn: đưa hoạt động đến khu dân cư, trường học, bệnh viện, doanh nghiệp và các cơ sở trợ giúp xã hội. Hai hướng đi bổ sung cho nhau. Một nơi đọc tập trung có thể tạo chiều sâu và sự gắn bó với chủ đề; mạng lưới điểm đọc giúp sách hiện diện gần hơn với những người ít có thời gian hoặc điều kiện đến thư viện.
Danh mục mô hình được đề xuất khá linh hoạt: tủ sách gia đình, tủ sách dòng họ, tủ sách công nhân, tủ sách khu dân cư, xe sách lưu động, container sách, thư viện cộng đồng và thư viện xanh. Cách tiếp cận này đáng chú ý vì không buộc mọi nhóm độc giả dùng chung một hình thức. Công nhân có thể đọc tại nơi làm việc; trẻ em và học sinh có thể tiếp cận sách qua trường lớp, hoạt động hè và tiết đọc; người bệnh, người nhà bệnh nhân có thể gặp sách tại cơ sở y tế.
Kế hoạch cũng dự kiến trao tặng sách, xây dựng tủ sách ở địa bàn khó khăn, vùng sâu, vùng xa, biên giới và biển đảo. Muốn giảm khoảng cách tiếp cận, việc đem sách đến đúng nơi người dân sinh hoạt thường hữu ích hơn lời kêu gọi đọc sách chung chung.
Sách lưu động và thư viện số mở thêm lối tiếp cận
Xe sách lưu động đưa sách đến những nơi chưa có điểm đọc thuận tiện, còn tủ sách công nhân đặt tài liệu trong nhịp sinh hoạt của người lao động. Đây là những mô hình giải quyết một trở ngại thực tế: không phải ai cũng có thời gian, phương tiện hoặc lịch sinh hoạt phù hợp để đến một không gian đọc cố định. Tổ chức điểm đọc tại trường học, bệnh viện và doanh nghiệp vì thế không chỉ tăng số địa điểm, mà còn giúp sách xuất hiện đúng lúc và gần đúng nhóm độc giả.
Kế hoạch TP.HCM còn khuyến khích phát triển thư viện số, thư viện điện tử và thư viện thông minh tại nhà văn hóa, khu dân cư cùng các thiết chế văn hóa cơ sở. Nếu được tổ chức dễ sử dụng, hình thức số có thể hỗ trợ người đọc tìm tài liệu theo nhu cầu và tiếp cận sách ngoài giờ hoạt động của điểm đọc truyền thống. Tuy vậy, công nghệ không thay thế hoàn toàn sách in hay không gian gặp gỡ: trẻ em, người mới hình thành thói quen đọc và người ít quen thiết bị vẫn cần sự hướng dẫn trực tiếp.
Bởi vậy, kế hoạch chú trọng hướng dẫn kỹ năng đọc, tìm kiếm, khai thác và sử dụng thông tin để người dân chọn được nội dung phù hợp với học tập và cuộc sống. Tiếp cận sách chỉ là bước đầu; biết cách tìm và đánh giá thông tin mới giúp cơ hội ấy chuyển thành năng lực.
Muốn duy trì thói quen đọc, cần biến điểm đọc thành hoạt động
Điểm chung giữa phòng đọc Tủ sách Hà Nội và kế hoạch của TP.HCM là nỗ lực đưa sách ra khỏi phạm vi của một dịch vụ chỉ dành cho người vốn đã yêu đọc. Một bên bắt đầu từ tri thức về thành phố và ký ức địa phương; bên kia phân tán sách đến trường học, khu dân cư, nơi làm việc và môi trường số. Cả hai đều mở rộng cơ hội, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc có sách phù hợp, dễ tiếp cận và hoạt động đều đặn.
Với Tủ sách Hà Nội, các buổi giới thiệu sách, giao lưu tác giả và câu lạc bộ đọc định kỳ có thể giúp không gian tại Phố Sách trở nên sống động hơn; nội dung đa dạng, phù hợp nhiều lứa tuổi cũng cần được duy trì. Ở TP.HCM, hoạt động khuyến đọc dự kiến diễn ra thường xuyên trong giai đoạn 2026-2030, trong đó tiết đọc sách sẽ được triển khai tại trường tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông.
Kết luận, không có một mô hình duy nhất phù hợp với mọi độc giả. Phòng đọc tạo điểm hẹn có chiều sâu, xe sách lưu động đưa sách vượt khỏi địa điểm cố định, tủ sách công nhân phục vụ người lao động ngay tại môi trường làm việc, còn thư viện số mở rộng lựa chọn tiếp cận. Kết hợp các hình thức ấy với hoạt động bền bỉ mới có thể biến cơ hội đọc thành thói quen.
