Bắc Ninh trước ngưỡng cửa thành phố trực thuộc Trung ương
Thành phố trực thuộc Trung ương là đơn vị hành chính cấp tỉnh có vai trò trung tâm vùng, được giao không gian, thể chế và nguồn lực lớn hơn để dẫn dắt phát triển kinh tế – xã hội, tái cấu trúc đô thị và tăng cường liên kết vùng theo định hướng quốc gia. Trong bối cảnh đó, việc đưa Bắc Ninh vào quỹ đạo thành lập thành phố trực thuộc Trung ương là một bước chọn lọc, không chỉ để “nâng cấp” hành chính mà để thử một mô hình phát triển mới – dựa trên công nghiệp công nghệ cao, di sản Kinh Bắc và kết nối vùng kinh tế phía Bắc. Sáng 12.8, Quốc hội đã thảo luận Đề án thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương, cho thấy tiến trình này đã đi đến giai đoạn tranh luận chính sách cụ thể chứ không còn là ý tưởng trên giấy.
Vai trò mới của Bắc Ninh trong cấu trúc phát triển quốc gia
Việc đẩy Bắc Ninh lên nấc mới trong hệ thống đô thị là một mảnh ghép của quá trình tái cấu trúc không gian phát triển quốc gia, khi kinh tế mở rộng, chuỗi sản xuất toàn cầu dịch chuyển và yêu cầu liên kết vùng gia tăng. Hà Nội không thể mãi gánh toàn bộ áp lực dân số, giao thông, hạ tầng; mô hình đa cực – đa trung tâm trở thành lựa chọn bắt buộc. Trong cấu trúc mới, Hà Nội là trung tâm chính trị, tài chính, dịch vụ; Hải Phòng là cửa ngõ hàng hải; Quảng Ninh là cực logistics – du lịch biển, còn Bắc Ninh được định vị là trung tâm công nghiệp công nghệ cao và đổi mới sáng tạo với khả năng kết nối chuỗi cung ứng toàn cầu. Đáng chú ý, Bắc Ninh không đi lên bằng tài nguyên thô mà bằng môi trường đầu tư, hạ tầng và dòng vốn công nghệ cao, phù hợp quỹ đạo tăng trưởng xanh và kinh tế số.
Một câu nói có thể trích dẫn là: “GRDP của Bắc Ninh đạt hơn 522.618 tỷ đồng, tăng 10,27%, đứng thứ 5 cả nước”. Con số này không chỉ đẹp trên báo cáo, mà cho thấy địa phương đã đủ “độ lớn” để trở thành một cực tăng trưởng, chứ không chỉ là ‘vệ tinh’ quanh Hà Nội. Điều kiện về vị trí, quy mô kinh tế, dân số, hạ tầng và sức hút đầu tư đang hội tụ; chủ trương thành phố trực thuộc Trung ương vì thế không phải ưu ái, mà là bước đi logic để phân bố lại động lực phát triển trên bản đồ vùng.
Phát triển đô thị Bắc Ninh trên nền tảng di sản Kinh Bắc
Điểm khác biệt – và cũng là phép thử khó nhất – của phát triển đô thị Bắc Ninh là phải đứng trên nền di sản dày đặc. Đền Đô, đình Đình Bảng, chùa Bổ Đà, chùa Vĩnh Nghiêm, không gian Quan họ, làng tranh Đông Hồ… đã tạo nên bản sắc Kinh Bắc và là nguồn lực nội sinh quan trọng. Tuy nhiên, đô thị hóa nhanh luôn kéo theo nguy cơ thu hẹp không gian văn hóa, thương mại hóa di sản hoặc khai thác thiếu bền vững nếu thiếu tầm nhìn dài hạn. Nếu Bắc Ninh chỉ chạy theo chỉ tiêu hạ tầng và bê tông hóa, thành phố trực thuộc Trung ương sẽ trở thành “đô thị vô danh” trong dài hạn. Kinh nghiệm từ các nước châu Á cho thấy bảo tồn hiệu quả không phải là đóng băng di sản, mà là đưa di sản vào đời sống đương đại để tạo giá trị văn hóa và kinh tế mới.
Vì vậy, trong quy hoạch hạ tầng và không gian đô thị, di sản phải được đặt ở trung tâm, trở thành trụ cột của mô hình phát triển chứ không bị đẩy ra vùng ven. Điều này đòi hỏi bảo vệ nghiêm ngặt các làng nghề, quần thể di tích, đồng thời chuẩn hóa sản phẩm văn hóa để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị du lịch và công nghiệp sáng tạo. Công tác giáo dục, truyền dạy văn hóa truyền thống – đặc biệt cho thế hệ trẻ – cũng cần được đặt ngang hàng với đầu tư đường sá và khu công nghiệp, bởi đây là nền tảng bền vững nhất để bảo tồn di sản. Nếu làm tốt, Bắc Ninh có thể chứng minh một nguyên tắc đáng trích dẫn: “một đô thị chỉ bền vững khi tăng trưởng kinh tế không đánh đổi bằng sự mai một của văn hóa”.
Liên kết vùng kinh tế: từ hành lang du lịch đến cảng hàng không Gia Bình
Bắc Ninh sẽ không thể giữ vai trò thành phố trực thuộc Trung ương nếu chỉ nhìn vào ranh giới hành chính của mình. Việc mở rộng không gian phát triển phải gắn với liên kết vùng kinh tế, nhất là với Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh. Địa lý thuận lợi giúp Bắc Ninh kết nối nhanh với Thủ đô, sân bay, cảng biển nước sâu và các cửa khẩu quốc tế phía Bắc, cho phép hình thành các tuyến du lịch liên vùng: từ không gian văn hóa Thăng Long – Kinh Bắc, tiếp nối du lịch biển, sinh thái ở Hải Phòng và di sản thiên nhiên thế giới tại Quảng Ninh. Nếu được tổ chức bài bản, đây sẽ là chuỗi giá trị du lịch liên hoàn, kéo dài thời gian lưu trú, nâng mức chi tiêu du khách và phân bổ hợp lý dòng khách.
Trên nền liên kết vùng đó, quy hoạch hạ tầng trở thành “bản nhạc nền” quyết định. Từ Nghị quyết thành lập 12 phường mới, Bắc Ninh đang mở rộng không gian đô thị theo hướng gắn kết vùng. Trong tương lai, khi dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình được hình thành cùng các tuyến giao thông kết nối, năng lực liên kết vùng sẽ tăng thêm một bậc. Đồng thời, để phát triển du lịch liên vùng, Bắc Ninh cần cơ chế phối hợp với Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh từ quy hoạch hạ tầng, xây dựng sản phẩm đến xúc tiến, quảng bá chung. Nếu không, các địa phương sẽ cạnh tranh “giẫm chân” nhau thay vì bổ sung cho nhau. Thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ là danh xưng; đó là cam kết tham gia và dẫn dắt mạng lưới liên kết vùng kinh tế.
Người dân được gì và những việc Bắc Ninh phải làm tiếp
Ở cấp độ đời sống thường ngày, quá trình phát triển đô thị Bắc Ninh đã mang lại những thay đổi rõ rệt: chất lượng giáo dục thuộc nhóm dẫn đầu cả nước, hệ thống y tế được đầu tư theo hướng hiện đại, chuyển đổi số nằm trong nhóm dẫn đầu toàn quốc và hơn 15.900 căn nhà ở xã hội đã hoàn thành theo kế hoạch Chính phủ giao. Những kết quả đó cho thấy địa phương không chỉ quan tâm tăng trưởng mà còn nâng chất lượng sống người dân. Thành phố trực thuộc Trung ương, nếu được thông qua, sẽ là cơ hội mở rộng thêm các chính sách hạ tầng xã hội, dịch vụ công và phúc lợi. Nhưng nếu quản trị yếu, người dân sẽ phải chịu chi phí lớn hơn từ tắc đường, ô nhiễm, bất bình đẳng không gian.
Về phía thể chế, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH16, thành lập 12 phường mới thuộc tỉnh Bắc Ninh, mở đường cho việc hoàn thiện tiêu chí đô thị. Song hành với đó, điều Bắc Ninh phải làm ngay là tích hợp đầy đủ nội dung bảo tồn di sản và liên kết vùng vào quy hoạch thành phố trực thuộc Trung ương, bảo đảm không gian văn hóa không bị xâm lấn. Đồng thời, xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả với các đô thị lân cận, thống nhất từ quy hoạch hạ tầng đến xúc tiến du lịch chung. Đây là bài thi khó: hoặc Bắc Ninh trở thành hình mẫu thành phố vừa công nghiệp – công nghệ cao, vừa đậm bản sắc; hoặc rơi vào vết xe đô thị hóa nóng, mất dần linh hồn Kinh Bắc.
