Thông điệp cốt lõi: thêm dầu không đồng nghĩa giá xăng giảm
Lệnh hành động dầu của Donald Trump, bao gồm việc khởi động lại đường ống Sable và trao quyền khẩn cấp cho Bộ Năng lượng để gia tăng nguồn cung nội địa, là một chuỗi chính sách nhằm kéo giá nhiên liệu Mỹ xuống nhưng lại cho thấy khoảng cách lớn giữa ý chí chính trị và thực tế thị trường toàn cầu, nơi cung cấp OPEC+, chiến sự và quy định địa phương như ở California cùng lúc quyết định giá xăng tại trạm.
Tổng thống Donald Trump đã chia sẻ lại bài đăng của Nhà Trắng về việc khởi động lại đường ống dẫn dầu Sable ở California, biến nó thành biểu tượng cho quyết tâm “bơm thêm dầu” để giảm giá. Đồng thời, bảy quốc gia OPEC+ thống nhất tăng thêm 188.000 thùng/ngày từ tháng 9, với Ả Rập Xê Út và Nga mỗi nước tăng khoảng 62.000 thùng/ngày. Trên giấy tờ, đây là cú đẩy kép cho nguồn cung toàn cầu. Nhưng tại trạm xăng, người tiêu dùng Mỹ – đặc biệt là người dân California – vẫn nhìn thấy bảng giá không hề “dịu” đi: khoảng 4,10 USD (approx. ₫104.000) mỗi gallon trung bình cả nước và 5,49 USD (approx. ₫139.000) tại California. Thực tế ấy cho thấy: thêm dầu là cần, nhưng không đủ.
Chính sách dầu Trump: từ Đạo luật Sản xuất Quốc phòng đến đường ống Sable
Chính sách dầu Trump xoay quanh một giả định mạnh mẽ: nếu bơm thêm đủ dầu, giá nhiên liệu Mỹ sẽ tự khắc hạ nhiệt. Ngày 13/03/2024, ông ký lệnh trao quyền khẩn cấp cho Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright, dựa trên Đạo luật Sản xuất Quốc phòng – một công cụ vốn dành cho thời chiến, cho phép chính phủ liên bang chỉ đạo các công ty tư nhân trong trường hợp khẩn cấp. Đây là bước ngoặt: Trump sẵn sàng dùng luật can thiệp sâu vào thị trường mà ông vẫn tự nhận ủng hộ tự do cạnh tranh.
Từ lệnh này, Bộ trưởng Wright yêu cầu Sable Offshore Corp. mở lại đường ống dẫn dầu Santa Ynez ngoài khơi California, vốn bị đóng từ 2015 do sự cố tràn dầu. Theo hồ sơ công ty, Sable đặt mục tiêu bán khoảng 50.000 thùng/ngày kể từ 01/04/2024, trong khi công suất đường ống lên tới 200.000 thùng/ngày. Về mặt chính trị, đường ống Sable lập tức được dựng thành câu chuyện: Nhà Trắng đang “giải phóng” nguồn cung để kéo giá xăng xuống mức 2,50 USD mà Trump từng yêu cầu các nhà bán lẻ. Tuy nhiên, thực tế phức tạp hơn: các vụ kiện tụng môi trường, phán quyết tòa phúc thẩm California chặn thi công ven biển, cùng phản ứng thận trọng của doanh nghiệp khiến dự án khó trở thành chiếc “công tắc” đơn giản bật lên là giá giảm.
OPEC+ tăng cung nhưng chiến sự và lợi nhuận dầu mỏ giữ giá cao
Trong cùng thời điểm Trump đẩy mạnh chính sách dầu, cung cấp OPEC+ cũng dịch chuyển. Bảy nước trong nhóm đồng ý tăng sản lượng thêm 188.000 thùng/ngày từ tháng 09, sau khi khôi phục hoàn toàn phần cắt giảm 1,65 triệu thùng/ngày áp dụng từ tháng 04/2023. Dù vậy, một vòng cắt giảm khác từ tháng 11/2023 vẫn giữ nguyên, nghĩa là “van dầu” chưa mở hết công suất và OPEC+ vẫn giữ quyền tăng tốc, tạm dừng hoặc đảo ngược quyết định bất cứ lúc nào theo thông báo tháng 07/2024.
Việc bổ sung thêm dầu ra thị trường đến nay chưa giúp giá dầu giảm; dầu Brent quanh 87 USD/thùng và dầu thô Mỹ gần 84 USD/thùng. Chiến sự ở Iran và Ukraine cản trở vận chuyển, khiến phần nguồn cung tăng thêm tồn tại “trên lý thuyết” nhiều hơn là ngoài thực tế. Trong bối cảnh đó, các công ty dầu mỏ lớn lại báo cáo lợi nhuận “khủng”. Saudi Aramco cho biết lợi nhuận quý tăng 33%, lên 33,4 tỷ USD (approx. ₫846.000 tỷ) từ 25,2 tỷ USD (approx. ₫638.000 tỷ) cùng kỳ năm trước. Trump phải thừa nhận: “Họ đang kiếm được quá nhiều tiền. Tôi không thích điều đó”, dù bản thân ông luôn quảng bá mình là người ủng hộ thị trường tự do. Thị trường năng lượng đang cho thấy một nghịch lý: lợi nhuận doanh nghiệp phình to khi người tiêu dùng “vật lộn” với chi phí xăng tăng 37% so với trước khi chiến tranh bắt đầu.
Vì sao giá xăng California mắc kẹt ở 5,49 USD/gallon?
Giá xăng California ở mức 5,49 USD (approx. ₫139.000) mỗi gallon vào cuối tháng 07 – cao hơn khoảng 1,39 USD (approx. ₫35.000) so với mức trung bình toàn quốc – là bằng chứng sống động cho việc giá nhiên liệu Mỹ không chỉ bị điều khiển bởi OPEC+ hay Nhà Trắng. Cùng một thùng dầu thô, nhưng người lái xe ở California trả nhiều hơn đáng kể so với phần còn lại của nước Mỹ. Sự chênh lệch đó không thể giải thích chỉ bằng “thiếu nguồn cung” mà nằm sâu trong cấu trúc quy định địa phương.
California áp dụng tiêu chuẩn môi trường chặt chẽ, yêu cầu loại xăng “đặc thù” khiến chi phí lọc dầu và phân phối cao hơn. Khi có sự cố, hỏng hóc hay bảo trì nhà máy lọc dầu trong bang, việc thay thế nguồn cung không linh hoạt như các bang khác, đẩy giá lên nhanh và lâu. Trong khi đó, giá trung bình quốc gia khoảng 4,10 USD (approx. ₫104.000) mỗi gallon đã tăng 97 cent so với cùng kỳ năm trước. Kết quả là một “khoảng cách hai tầng”: tầng trên là giá dầu quốc tế bị giữ cao bởi chiến sự và chiến lược của OPEC+; tầng dưới là lớp quy định, thuế và hạ tầng địa phương như ở California. Khi hai tầng này chồng lên nhau, mọi nỗ lực đơn tuyến – chỉ tăng cung – của chính sách dầu Trump khó mà đột phá.
Giới hạn của chính sách giá rẻ và bài toán dài hạn cho Mỹ
Trump đặt mục tiêu kéo giá xăng về 2,50 USD/gallon và dùng mọi công cụ trong tầm tay: từ áp lực lên nhà bán lẻ, kích hoạt Đạo luật Sản xuất Quốc phòng, đến tái khởi động đường ống Sable. Tuy nhiên, giá xăng trung bình vẫn cao hơn 97 cent so với năm trước, trong khi người dân Mỹ “vật lộn” với khả năng chi trả. Điều này cho thấy giới hạn của cách tiếp cận coi dầu mỏ là chìa khóa duy nhất cho giá nhiên liệu và lạm phát. Khi chiến sự, quyết sách OPEC+, lợi nhuận các “ông lớn” dầu mỏ và quy định bang cùng tác động, chính sách chỉ tập trung vào tăng cung dầu thô là không đủ.
Nếu mục tiêu là ổn định giá nhiên liệu Mỹ, Washington – dù dưới Trump hay bất kỳ tổng thống nào – phải đối mặt với ba sự thật khó chịu. Một, Mỹ không thể hoàn toàn thoát khỏi biến động địa chính trị, khi chiến tranh Iran hay Ukraine có thể kéo giá lên bất cứ lúc nào. Hai, các thỏa thuận với OPEC+ luôn mang tính tạm thời: hôm nay tăng 188.000 thùng/ngày, ngày mai có thể bị đảo ngược. Ba, sự chênh lệch như giá xăng California cho thấy quy định và hạ tầng địa phương quan trọng không kém nguồn cung toàn cầu. Kết luận hợp lý là: muốn giá bền vững hơn, Mỹ cần vừa cải cách thị trường trong nước, vừa giảm phụ thuộc vào dầu thông qua đa dạng hóa năng lượng – chứ không thể trông đợi đường ống Sable hay một lệnh hành pháp đơn lẻ cứu nổi ví tiền người tiêu dùng.
