Chuyển tải hàng hóa: từ thủ thuật né thuế quan Mỹ đến lỗ hổng hệ thống
Chuyển tải hàng hóa là việc đưa sản phẩm đi qua một nước trung gian, nơi chỉ thực hiện các công đoạn đơn giản như đóng gói, lắp ráp sơ bộ hay dán nhãn, rồi khai báo xuất xứ từ nước này để được hưởng mức thuế quan thấp hơn, thay vì chịu thuế cao theo quốc gia sản xuất ban đầu. Đây không chỉ là thủ thuật kỹ thuật trong chuỗi cung ứng mà đã trở thành một dạng gian lận thương mại có tổ chức khi mục tiêu chính là né thuế quan Mỹ và làm sai lệch bản chất dòng thương mại. Theo báo cáo “Gian lận chuyển tải quy mô lớn”, Nhà Trắng cáo buộc Trung Quốc đưa hàng qua các quốc gia và vùng lãnh thổ chịu thuế quan Mỹ thấp hơn, sau đó mới xuất sang thị trường Mỹ. Khi nhìn vào số liệu nhập khẩu trực tiếp từ Trung Quốc, bức tranh có vẻ lạc quan hơn, nhưng thực chất sản xuất tại nước này vẫn mở rộng và sức ép lên ngành công nghiệp Mỹ lại gia tăng.
Cơ chế né thuế: mạng lưới hơn 40 điểm trung chuyển và các chiêu thức hợp thức hóa
Bản chất nguy hiểm của chuyển tải nằm ở chỗ nó trộn lẫn vùng xám giữa tối ưu hóa chuỗi cung ứng hợp pháp và gian lận thương mại có chủ ý. Về mặt lý thuyết, việc đưa hàng qua nước thứ ba là hợp pháp nếu tuân thủ đầy đủ quy định về xuất xứ. Nhưng trên thực tế, hàng Trung Quốc thường chỉ được lắp ráp giản đơn, hoàn thiện sơ bộ, đóng gói lại hoặc thay đổi giấy tờ và nhãn mác để tạo ra một xuất xứ mới nhằm né thuế quan Mỹ. Báo cáo dài 25 trang do Văn phòng Chính sách Thương mại thuộc Nhà Trắng thực hiện xác định hơn 40 quốc gia có nguy cơ cao trở thành điểm trung chuyển, trải từ châu Á đến Mỹ Latin. Việc Trung Quốc xuất khẩu qua những mắt xích này giúp dòng hàng tránh được mức thuế cao áp theo Điều 301 từ năm 2018 và tiếp tục tận dụng chênh lệch thuế suất do chính sách của Washington tạo ra. Đây là chiến lược có tính toán, không phải hành vi đơn lẻ.
Tác động kinh tế: ngân sách thất thu và sức ép lên nhà máy Mỹ
Từ góc độ kinh tế, chuyển tải hàng hóa không chỉ là câu chuyện giấy tờ hải quan mà là rò rỉ nguồn lực ở quy mô lớn. Nhà Trắng sử dụng ước tính 75 tỷ USD giá trị hàng hóa chuyển tải mỗi năm để tính toán rằng Mỹ thất thu khoảng 19–26 tỷ USD tiền thuế nhập khẩu. Con số này cho thấy mức độ nghiêm trọng của việc né thuế quan Mỹ thông qua nước thứ ba, làm suy yếu mục tiêu bảo hộ ngành sản xuất nội địa. Hệ quả là luồng hàng nhập khẩu trực tiếp từ Trung Quốc có vẻ giảm, nhưng công suất sản xuất tại Trung Quốc vẫn tiếp tục mở rộng, tạo thêm sức ép cạnh tranh lên nhà máy và việc làm ở Mỹ. Khi Washington đặt cược vào thuế quan như một công cụ bảo vệ công nghiệp và điều chỉnh cán cân thương mại, việc thất thu thuế và hiệu quả bảo hộ bị bào mòn bởi gian lận chuyển tải là một đòn phản tác dụng. Thuế quan trở thành hàng rào có lỗ hổng, không còn phát huy đầy đủ tác dụng.
Phản ứng của Mỹ: siết quy tắc xuất xứ và dùng AI để chặn gian lận
Trước tình trạng chuyển tải hàng hóa lan rộng, Washington không thể duy trì cách tiếp cận mềm. Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ đã bổ sung nhiều điều khoản vào các thỏa thuận thương mại nhằm ngăn hàng hóa đi đường vòng qua nước thứ ba để né thuế, đồng thời tiếp tục hoàn thiện bộ quy tắc xuất xứ để xác định đúng quốc gia sản xuất cho mỗi sản phẩm. Theo quan điểm của Jamieson Greer, lợi ích từ các thỏa thuận thương mại và thuế quan của Tổng thống Trump chỉ nên dành cho những nước ký kết, không phải cho các bên lợi dụng lỗ hổng chuyển tải. Song song đó, Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ đang thử nghiệm trí tuệ nhân tạo trong chương trình “Detective Border”, tự động phân tích dữ liệu, hình ảnh quét container và hồ sơ vận tải để nhận diện bất thường về xuất xứ. Các doanh nghiệp nhập khẩu bị phát hiện khai sai xuất xứ có nguy cơ bị truy thu thuế cho khoảng thời gian lên tới một năm. Đây là tín hiệu cho thấy Mỹ muốn biến công cụ công nghệ thành tuyến phòng thủ mới chống gian lận thương mại.
Cần chiến lược dài hạn: đóng lỗ hổng thay vì chỉ tăng thuế
Nếu Mỹ tiếp tục ưu tiên tăng thuế quan mà không đồng thời bịt kín lỗ hổng chuyển tải hàng hóa, vòng luẩn quẩn thất thu thuế nhập khẩu và méo mó thương mại sẽ còn kéo dài. Sự chênh lệch thuế suất đang tạo động cơ mạnh mẽ để các bên liên quan xây dựng mạng lưới trung gian phức tạp, biến quy tắc xuất xứ thành trò chơi pháp lý. Cảnh báo của Nhà Trắng rằng những nước khác chịu thuế cao cũng có thể học theo cách làm của Trung Quốc không phải là lời nói suông. Giải pháp không thể dừng ở việc tăng cường kiểm tra và phạt nặng doanh nghiệp gian lận. Washington cần minh bạch hóa và đơn giản hóa quy định về xuất xứ, đồng thời phối hợp với các nước trung chuyển để chia sẻ dữ liệu, giám sát chuỗi cung ứng. Chỉ khi thuế quan đi kèm cơ chế thực thi chặt chẽ và hợp tác quốc tế, Mỹ mới có thể giảm gian lận thương mại, bảo vệ ngành sản xuất trong nước và tránh cuộc chạy đua chuyển tải ngày càng tinh vi.
