Từ hai cuốn sách ảnh đến một tuyên ngôn về di sản và biển đảo
Hai sách ảnh Nguyễn Á về di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh và về biển đảo quê hương là một dự án nhiếp ảnh dài hơi, dùng ngôn ngữ hình ảnh để kết nối ký ức văn hóa, chủ quyền biển đảo và trách nhiệm công dân, đặc biệt với thế hệ trẻ đang lớn lên giữa toàn cầu hóa và bùng nổ công nghệ.
Điểm đáng nói ở đây không phải việc thêm hai đầu sách đẹp trên giá, mà là cách một nghệ sĩ chọn đi ngược xu hướng lướt nhanh, xem vội. Trong hơn 16 năm, Nguyễn Á rong ruổi khắp miền đất nước để hoàn thiện hai bộ sách ảnh này, biến chúng thành một tuyên ngôn rằng di sản và biển đảo không thể được “tiêu thụ” như nội dung giải trí chớp nhoáng mà cần được dừng lại ngắm, suy nghĩ và ghi nhớ. Ở thời mạng xã hội, lựa chọn đi chậm như vậy là một thái độ phản biện văn hóa rõ ràng.
Khi di sản văn hóa phi vật thể bước ra khỏi văn bản UNESCO
Trong cuốn "Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh", nhiếp ảnh gia đã ghi lại hình ảnh của 17 di sản trải dài trên nhiều vùng miền, tiếp nối công trình trước đó chụp 11 di sản tương tự ra mắt năm 2015. Ông gọi hai cuốn là một "dòng chảy" – một hành trình bền bỉ hơn một thập kỷ để giữ lại những lớp trầm tích văn hóa đang đứng trước sức ép thương mại hóa và mai một.
Điều quan trọng là bộ sách không dừng ở việc minh họa danh sách UNESCO di sản mà báo chí hay nhắc. Qua những nghi lễ, lễ hội, làn điệu, con người cụ thể, nó trả lại cho các di sản văn hóa phi vật thể bối cảnh sống động: gương mặt nghệ nhân, ánh mắt người thực hành, không gian làng xóm. Câu nói của chính tác giả là một lời nhắc trách nhiệm: ông mong các bức ảnh khơi dậy niềm tự hào, tự tôn dân tộc, nhất là ở người trẻ – những người sẽ tiếp tục gìn giữ những giá trị ấy trong tương lai.
Biển đảo quê hương: từ địa lý thành ký ức chung
Với "Chuyện về Biển đảo Quê hương", Nguyễn Á đặt cược vào một mảng ký ức tập thể khác: chủ quyền và tình cảm với non nước. Đây là cuốn sách ảnh thứ 26 trong hành trình sáng tác, đồng thời là cuốn thứ tư ông dành riêng cho đề tài biển đảo, bao quát cả 5 vùng biển của đất nước. Những chuyến đi Trường Sa từ năm 2010, với 7 lần trở lại, giúp ông xây dựng một cái nhìn dài hạn hơn là vài khuôn hình đẹp mắt.
Điều ông chọn nhấn không phải màu xanh du lịch mà là con người nơi đầu sóng: cán bộ, chiến sĩ hải quân, người dân bám biển, những nhà giàn DK1. Mỗi bức ảnh đồng thời là tư liệu về cuộc sống, lao động, chiến đấu và là lập luận hình ảnh về chủ quyền biển, đảo và thềm lục địa của Tổ quốc. Khi nhìn những hình ảnh đó, ta khó còn nói về biển đảo quê hương như một khái niệm xa xôi; nó hiện lên như câu chuyện của những số phận cụ thể đang trả giá bằng mồ hôi và thậm chí cả mạng sống.
Triển lãm, sách ảnh và bài học công dân cho thế hệ trẻ
Không gian triển lãm và ra mắt sách ở Hà Nội, cùng chuỗi hoạt động ở Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và Hà Nội, cho thấy Nguyễn Á không muốn sách ảnh nằm yên trên kệ. Ông biến chúng thành một lớp học công dân mở, nơi mọi độ tuổi – từ người khuyết tật đến học sinh tiểu học – cùng đối thoại với biển đảo, di sản và chính mình.
Ở Thành phố Hồ Chí Minh, giáo viên và học sinh tiểu học chăm chú trước từng bức ảnh, đặt câu hỏi về công việc của hải quân, rạn san hô, cột mốc chủ quyền. Qua những câu hỏi ngây thơ đó, "bài học" về UNESCO di sản hay về chủ quyền biển đảo không còn là khẩu hiệu tuyên truyền mà trở thành tò mò tự thân. Theo quan sát từ sự kiện, triển lãm "Chuyện về Biển đảo Quê hương" không chỉ là hoạt động nghệ thuật mà còn là một cách kể chuyện lịch sử, địa lý và giáo dục ý thức bảo vệ chủ quyền qua hình ảnh, cảm xúc và những câu chuyện có thật.
Hai dòng chảy gặp nhau: nghệ thuật, giáo dục và trách nhiệm
Nhìn chung, hai sách ảnh Nguyễn Á đang làm một việc mà sách giáo khoa khó đảm nhận: biến di sản văn hóa phi vật thể và biển đảo quê hương thành trải nghiệm cảm xúc và thẩm mỹ, chứ không chỉ là thông tin. Bằng ảnh, ông kết nối danh hiệu UNESCO với đời sống cộng đồng, kết nối bản đồ chủ quyền với khuôn mặt người lính, người dân.
Điều đáng chia sẻ nhất là thái độ kiên trì: hơn 16 năm, 27 triển lãm và sách ảnh, trong đó "Chuyện về biển đảo quê hương" là cuốn thứ 26. Ở một thời mà nội dung có thể bị quên chỉ sau vài giờ, việc đầu tư hàng thập kỷ cho một chủ đề là lựa chọn mang tính đạo đức nghề nghiệp. Nếu người trẻ chọn đọc, xem và đối thoại với những sách ảnh này, họ không chỉ tiếp nhận kiến thức, mà còn học cách yêu, cách nhớ và cách chịu trách nhiệm với di sản và biển đảo của chính mình.
