VJSS-2026 Hà Nội là gì và vì sao là bước ngoặt cho hợp tác bán dẫn Việt Nhật?
Hội thảo Bán dẫn Việt Nam – Nhật Bản lần thứ 2 (VJSS-2026 Hà Nội) là diễn đàn kết nối gần 600 đại biểu từ giới khoa học, đào tạo, doanh nghiệp và quản lý, tập trung vào nghiên cứu công nghệ, phát triển nguồn nhân lực và xây dựng công nghiệp bán dẫn thông qua hợp tác Việt – Nhật.
Điểm mấu chốt của VJSS-2026 không nằm ở nghi thức, mà ở tham vọng: biến hợp tác bán dẫn Việt Nhật từ những chuyến thăm xã giao thành mạng lưới nghiên cứu – đào tạo – công nghiệp có khả năng tự tạo và hấp thụ công nghệ. Hội thảo được Trường Đại học Việt Nhật thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp với Hội Trí thức Việt Nam tại Nhật Bản tổ chức, khai mạc chiều 20/9 với chương trình kéo dài đến ngày 23/9. Trong đó, hai ngày 20–21/9 là trung tâm của chuỗi thảo luận học thuật và kết nối tại Hà Nội, thu hút gần 600 đại biểu từ các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và cơ quan quản lý hai nước.
Sự kiện diễn ra trong bối cảnh bán dẫn đã trở thành nền tảng cốt lõi cho chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và nhiều ngành công nghệ cao khác. Như Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định nhấn mạnh, công nghiệp bán dẫn gắn trực tiếp với năng lực cạnh tranh, tự chủ công nghệ và an ninh của mỗi quốc gia; năng lực trong nước buộc phải phát triển song hành với hợp tác quốc tế. Nói cách khác, nếu Việt Nam muốn không bị mắc kẹt ở khâu gia công lắp ráp, VJSS-2026 cần được xem như bước thử nghiệm cho một mô hình hợp tác dài hạn, chứ không là một điểm nhấn truyền thông.
Ba trụ cột: nghiên cứu công nghệ, đào tạo nhân lực và công nghiệp bán dẫn
Khung chương trình khoa học của VJSS-2026 được thiết kế như một bức tranh tương đối toàn diện về lĩnh vực bán dẫn: từ thiết kế và kiểm thử mạch tích hợp, linh kiện quang điện và công nghệ chip, vật liệu tiên tiến và công nghệ chế tạo thông minh, đến đóng gói – kiểm thử, trí tuệ nhân tạo, điện toán lượng tử, phát triển nguồn nhân lực và hợp tác đại học – doanh nghiệp. Nói thẳng, đây không phải hội thảo chỉ để “khoe” đề tài, mà là nơi các nhóm nghiên cứu công nghệ gặp nhau quanh những câu hỏi chung: tối ưu năng lượng, bảo mật phần cứng, kiến trúc siêu tiết kiệm điện, phần cứng phục vụ AI nhúng.
Không gian học thuật của VJSS-2026 đi sâu vào các tầng công nghệ phức tạp, giải quyết đồng thời bài toán hiệu suất năng lượng, an ninh bảo mật và khả năng tích hợp thực tiễn. Một câu phát biểu đáng chú ý là: “Hội thảo được kỳ vọng không chỉ dừng ở việc trao đổi các kết quả nghiên cứu khoa học, mà còn mở ra những cơ hội mới cho hợp tác nghiên cứu, đào tạo, phát triển nguồn nhân lực và hợp tác với doanh nghiệp”. Chính việc đặt đào tạo và công nghiệp bán dẫn song hành với nghiên cứu công nghệ cho thấy ban tổ chức không muốn lặp lại mô hình “bài báo đi một đường, sản xuất đi một nẻo”.
Điểm đáng khen là hội thảo dành không gian riêng cho các nhà khoa học trẻ, nghiên cứu sinh và sinh viên trình bày kết quả nghiên cứu, mở rộng mạng lưới học thuật quốc tế và kết nối với cộng đồng nghiên cứu trong khu vực. Nếu được duy trì, lớp nhân lực này có thể trở thành thế hệ đầu tiên của Việt Nam lớn lên trong một hệ sinh thái nghiên cứu – công nghiệp bán dẫn gắn kết, thay vì chỉ bước vào chuỗi sản xuất với kỹ năng gia công. Tuy nhiên, câu hỏi mở vẫn là: liệu sau vài phiên báo cáo, họ có cơ hội bước tiếp vào các dự án chung dài hơi với đối tác Nhật Bản và doanh nghiệp hay không.
Hợp tác bán dẫn Việt Nhật: bổ sung thế mạnh hay lặp lại mô hình gia công?
Ở tầng chiến lược, VJSS-2026 được định vị như diễn đàn kết nối nghiên cứu – đào tạo – doanh nghiệp trong lĩnh vực bán dẫn, đồng thời mở rộng hợp tác giữa Việt Nam, Nhật Bản và cộng đồng quốc tế. Theo phân tích được nêu tại hội thảo, Nhật Bản có nền tảng công nghệ, kinh nghiệm công nghiệp, vật liệu và thiết bị chế tạo chính xác cùng năng lực kiểm soát chất lượng; trong khi Việt Nam có lực lượng lao động trẻ, ngành sản xuất điện tử đang phát triển và chủ động thúc đẩy đào tạo, nghiên cứu, đổi mới trong lĩnh vực bán dẫn.
Nếu nhìn từ góc độ hợp tác bán dẫn Việt Nhật, đây là cấu hình bổ sung lý tưởng: Nhật đóng vai trò “xương sống công nghệ”, Việt Nam đóng vai “cơ bắp sản xuất” và “dòng máu nhân lực”. Vấn đề là, liệu cấu hình này có bị trượt sang mô hình cũ – Việt Nam chỉ gia công ở khâu thấp – hay có thể tiến lên đồng sáng tạo công nghệ. Khung đối tác chiến lược toàn diện giữa hai nước được đánh giá là tạo môi trường thuận lợi để mở rộng hợp tác trong lĩnh vực này. Nhưng một khung chính trị đẹp không tự động biến thành vi mạch thiết kế tại Việt Nam, chế tạo cùng Nhật Bản và thương mại hóa trên thị trường quốc tế.
Để tránh kịch bản lệ thuộc, Việt Nam đã xác định yêu cầu từng bước làm chủ công nghệ bán dẫn như một nội dung trong định hướng phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Nói cách khác, hợp tác chỉ có ý nghĩa nếu giúp Việt Nam đi lên trên chuỗi giá trị – từ thiết kế vi mạch, nghiên cứu công nghệ vật liệu, đến tham gia vào các công đoạn đóng gói, kiểm thử có hàm lượng tri thức cao. VJSS-2026, với việc trải dài chủ đề từ thiết kế vi mạch, vật liệu mới đến AI và điện toán lượng tử, đang đặt những viên gạch đầu tiên cho mục tiêu đó; nhưng con đường từ hội thảo đến dây chuyền công nghiệp vẫn còn dài.
Vai trò của đại học và mạng lưới nghiên cứu trong hệ sinh thái bán dẫn
Một điểm đáng chú ý của VJSS-2026 Hà Nội là vai trò trung tâm của các cơ sở đào tạo và nghiên cứu, đặc biệt là Đại học Quốc gia Hà Nội và Trường Đại học Việt Nhật. Ở góc độ một đại học nghiên cứu, ĐHQGHN xác định bán dẫn là lĩnh vực công nghệ chiến lược được ưu tiên đầu tư, với năng lực trải dài từ vật liệu, thiết kế mạch tích hợp, chế tạo, đóng gói – kiểm thử đến phát triển nguồn nhân lực. Đơn vị này đang phát triển Trung tâm Quốc gia về Hỗ trợ Thiết kế, Chế tạo và Kiểm thử Vi mạch, hướng đến một nền tảng dùng chung cho đào tạo, nghiên cứu, phát triển công nghệ và hợp tác doanh nghiệp.
Trong mạng lưới đó, Trường Đại học Việt Nhật đóng vai trò “cầu nối” đặc biệt giữa hai hệ sinh thái đại học – doanh nghiệp của Việt Nam và Nhật Bản. Được thành lập trên cơ sở hợp tác giữa hai chính phủ, trường được kỳ vọng trở thành trung tâm kết nối các đại học, viện nghiên cứu, nhà khoa học và doanh nghiệp của hai nước trong đào tạo và nghiên cứu bán dẫn. Theo Hiệu trưởng Nguyễn Hoàng Oanh, VJSS-2026 không chỉ nhằm trao đổi kết quả nghiên cứu mà còn tạo cơ hội cho các hợp tác mới về nghiên cứu, đào tạo, phát triển nguồn nhân lực và kết nối doanh nghiệp.
Tuy nhiên, để hệ sinh thái này vận hành bền vững, cần tránh hai cực đoan: một là biến trung tâm vi mạch thành “showroom” công nghệ không có đơn đặt hàng thực tế; hai là để doanh nghiệp chỉ coi đại học như nguồn cung nhân lực giá rẻ. Hội thảo có lợi thế khi quy tụ đại diện của các công ty công nghệ, cơ quan quản lý và tổ chức đổi mới sáng tạo bên cạnh giới khoa học. Vấn đề còn lại là thiết kế cơ chế đồng tài trợ nghiên cứu, đồng sở hữu tài sản trí tuệ và đồng chia sẻ rủi ro – nếu không, hợp tác đại học – doanh nghiệp trong bán dẫn sẽ khó đi xa hơn những bản ghi nhớ.
Từ diễn đàn đến hệ sinh thái bền vững: cần thêm điều kiện gì?
VJSS-2026 được tổ chức từ ngày 20 đến 23/9, trong đó sau hai ngày thảo luận chuyên môn, chương trình tiếp tục với các hoạt động thực địa trong hai ngày 22–23/9. Thông qua các hoạt động học thuật và kết nối, hội thảo hướng tới thúc đẩy các chương trình nghiên cứu chung, đào tạo nhân lực, phát triển công nghệ và hợp tác đại học – doanh nghiệp, qua đó củng cố mạng lưới hợp tác bán dẫn giữa Việt Nam, Nhật Bản và các đối tác quốc tế. Nếu nhìn đúng, đây không chỉ là một sự kiện, mà là phép thử cho khả năng xây dựng hệ sinh thái bán dẫn bền vững giữa hai nước.
Hội thảo là dịp để các nhà khoa học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý hai nước thúc đẩy hệ sinh thái công nghiệp bán dẫn, trải dài từ thiết kế vi mạch, vật liệu mới đến AI và điện toán lượng tử. Nhưng hệ sinh thái bền vững không tự sinh ra từ vài phiên trình bày. Nó cần: các chương trình nghiên cứu công nghệ có kinh phí ổn định; chuẩn đào tạo gắn với nhu cầu công nghiệp; cơ chế pháp lý rõ cho hợp tác quốc tế; và đặc biệt là các dự án cụ thể giữa doanh nghiệp Việt Nam – Nhật Bản, nơi kết quả phòng lab được biến thành sản phẩm.
Kết luận công bằng là: VJSS-2026 đã tạo được khung nội dung đúng – tập trung vào nghiên cứu công nghệ, đào tạo nhân lực và công nghiệp bán dẫn; chọn được đối tác phù hợp – hợp tác bán dẫn Việt Nhật với thế mạnh bổ sung; và đặt mục tiêu dài hạn – xây dựng hệ sinh thái bền vững. Điều còn thiếu, và cũng là thước đo cho các kỳ VJSS sau, sẽ là số dự án nghiên cứu chung được khởi động, số chương trình đào tạo đôi được mở và số dây chuyền sản xuất mới thực sự sinh ra từ những cái bắt tay tại Hà Nội năm nay. Nếu các con số đó tăng lên, VJSS-2026 sẽ không chỉ là một hội thảo thành công, mà là điểm khởi đầu của một bản thiết kế bán dẫn chung giữa hai nước.
