Dự án ngăn triều TPHCM là gì và vì sao 8 năm chờ đợi đáng giá?
Dự án ngăn triều TPHCM là công trình hạ tầng chống lũ lụt quy mô lớn, sử dụng hệ thống cống kiểm soát triều và đê, kè ven sông để kiểm soát ngập do triều, điều tiết mực nước kênh rạch, hỗ trợ tiêu thoát nước mưa cho 20 phường, xã khu vực trung tâm và bờ hữu sông Sài Gòn, có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu. Điểm mấu chốt của câu chuyện hôm nay là: sau gần một thập kỷ với nhiều lần đình trệ, dự án chống ngập do triều lớn nhất thành phố cuối cùng cũng bước vào giai đoạn hoàn thiện kỹ thuật cuối cùng. Với khối lượng thi công tại các cống ngăn triều đã đạt từ 92–99%, hệ thống hạ tầng chống lũ lụt này không còn là bản vẽ hay lời hứa, mà đã hiện hữu và bắt đầu tạo ra thay đổi nhìn thấy được cho đời sống người dân. Vấn đề không còn là “có làm hay không”, mà là thành phố sẽ tận dụng và vận hành nó hiệu quả đến đâu.
Hạ tầng chống lũ lụt: Trái tim của hệ thống kiểm soát triều
Trung tâm của dự án ngăn triều TPHCM là mạng lưới cống kiểm soát triều kết hợp với tuyến đê, kè ven sông Sài Gòn, được thiết kế để hạn chế nước triều xâm nhập sâu vào khu vực đô thị. Sáu cống lớn Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Phú Định cùng hai cống nhỏ Cầu Kinh, Bà Bướm tạo thành các "cửa chắn" cơ bản trước triều cường. Đến nay, nhiều hạng mục kết cấu chính như trụ pin, tháp van, dầm van, cầu công tác và cửa van đã hoàn tất lắp đặt tại các cống. Dự án có tổng mức đầu tư ban đầu gần 10.000 tỷ đồng, được triển khai theo hình thức BT và khởi công từ năm 2016, nhưng quá trình thực hiện bị kéo dài với ba lần tạm dừng do vướng mắc pháp lý và cơ chế thanh toán quỹ đất. Việc tái khởi động từ tháng 2.2026 cho thấy thành phố đã chấp nhận “trả” cái giá thời gian và nguồn lực để sở hữu một hệ thống hạ tầng chống lũ lụt mang tính chiến lược, thay vì loay hoay vá víu từng điểm ngập nhỏ lẻ.
Tác động thực tế: Từ con số tiến độ đến ngõ hẻm bớt ngập
Một dự án chống ngập do triều chỉ có ý nghĩa khi người dân ở những khu vực thường xuyên ngập thấy đời sống thay đổi. Tại khu vực cống Phú Định, người dân ghi nhận những chuyển biến đầu tiên: đường Phú Định, Đình An Tài được nâng cấp, vỉa hè lát lại, mặt đường thảm bê tông nhựa, triều cường gần đây không còn khiến nước đen ngòm, rắn rết, chuột bọ tràn vào nhà như trước. Hoạt động buôn bán được cải thiện nhờ đường sá thông thoáng, xe cộ không còn chết máy trong nước ngập. Không chỉ là vài tuyến đường khô ráo hơn, khi hoàn thành và vận hành đồng bộ, hệ thống sẽ kiểm soát ngập do triều, hạ thấp mực nước trong sông, kênh, rạch, qua đó nâng khả năng tiêu thoát nước mưa cho diện tích tới 570 km² với khoảng 6,5 triệu dân cư vùng trung tâm và bờ hữu sông Sài Gòn. Một câu nói đáng chú ý là: “Khi được bàn giao đưa vào vận hành chính thức, hệ thống sẽ thực hiện chức năng kiểm soát triều cường, điều tiết hạ thấp mực nước trong mạng lưới kênh rạch để hỗ trợ tiêu thoát nước mưa…”, khẳng định vai trò kép của công trình – vừa chắn triều, vừa hỗ trợ thoát nước.
Lợi ích cho 20 phường, xã: Từ kiểm soát triều đến quy hoạch dài hạn
Không phải toàn bộ TPHCM đều được hưởng lợi trực tiếp từ dự án ngăn triều, nhưng 20 phường, xã trong phạm vi thiết kế sẽ là những người cảm nhận rõ nhất. Các phường Sài Gòn, Tân Định, Bến Thành, Cầu Ông Lãnh, Xóm Chiếu, Khánh Hội, Vĩnh Hội, Tân Thuận, Phú Thuận, Tân Mỹ, Tân Hưng, Chánh Hưng, Phú Định, Bình Đông và các xã Nhà Bè, Hiệp Phước, Tân Nhựt, Bình Chánh, Hưng Long, Bình Hưng nằm trên trục chịu tác động trực tiếp của triều cường sông Sài Gòn, từng nhiều năm gánh cảnh nước dâng, ngập sâu. Khi vận hành, hệ thống không chỉ ngăn nước triều mà còn có khả năng điều tiết, hạ thấp mực nước trong kênh rạch, hỗ trợ trữ nước mưa khi xảy ra mưa lớn trùng triều cường, giảm áp lực cho mạng lưới cống cấp thoát nước hiện hữu. Điều này mở ra cơ hội điều chỉnh quy hoạch đô thị theo hướng chủ động thích ứng biến đổi khí hậu: thay vì liên tục nâng đường, nâng nhà – giải pháp vốn gây méo mó không gian đô thị – thành phố có thể phát triển với mặt bằng ổn định hơn nhờ một nền hạ tầng phòng lũ tích hợp ngay từ cấp vùng.
Từ vận hành thử đến bàn giao: Cơ hội và trách nhiệm kèm theo
Theo tiến độ cập nhật, các cống kiểm soát triều chính như Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Phú Định cùng hai cống nhỏ đã đạt từ 92–99% khối lượng, trong đó cống Bến Nghé đã được nghiệm thu cơ bản và duy trì vận hành thử nghiệm định kỳ. Các cống còn lại dự kiến vận hành thử từ tháng 10 đến tháng 11, trước khi toàn bộ hệ thống được bàn giao cho thành phố trong tháng 11, sớm hơn mốc yêu cầu 31/12. Khoảng thời gian vận hành thử từ nay đến khi bàn giao là cơ hội vàng để kiểm tra tính hiệu quả trong các kịch bản mưa lớn kết hợp triều cường, đồng thời hiệu chỉnh quy trình vận hành, bảo trì. Nhưng nó cũng đặt ra trách nhiệm: nếu vận hành không bài bản, dự án ngăn triều TPHCM có thể trở thành "công trình đẹp" nhưng không phát huy hết chức năng chống ngập do triều và tiêu thoát nước mưa. Sau 8 năm chờ đợi, người dân có quyền kỳ vọng rằng thành phố không chỉ nhận bàn giao một khối bê tông khổng lồ, mà là một hệ thống hạ tầng chống lũ lụt hoạt động hiệu quả, được quản lý chuyên nghiệp và minh bạch.
