Di sản gốm Hà Nội: Tài sản văn hóa chưa được “quy đổi” thành kinh tế
Làng nghề gốm Hà Nội là hệ thống các cộng đồng thủ công gắn với nghề gốm, nơi sản phẩm kết tinh kỹ thuật, thẩm mỹ, bản sắc địa phương và tri thức truyền đời, đồng thời giữ vai trò nguồn lực cho công nghiệp văn hóa, du lịch và phát triển kinh tế địa phương. Sự thật không dễ chấp nhận là kho di sản ấy vẫn chưa được “quy đổi” tương xứng thành giá trị kinh tế. Hà Nội hiện có khoảng 1.350 làng có nghề, trong đó 337 làng nghề, làng nghề truyền thống và nghề truyền thống đã được công nhận. Con số ấn tượng này cho thấy quy mô di sản, nhưng cũng phơi bày nghịch lý: nhiều cơ sở có sản phẩm chất lượng song thiếu nhận diện, thiếu câu chuyện sản phẩm và thiếu kênh tiêu thụ ổn định. Nếu không thay đổi cách tổ chức di sản văn hóa kinh tế, làng nghề gốm khó thoát khỏi vòng xoáy “giữ nghề nhưng không sống được bằng nghề”.
Những điểm nghẽn cấu trúc đang kìm chân làng nghề gốm
Điểm nghẽn lớn nhất của làng nghề gốm Hà Nội không nằm ở thiếu ý tưởng mà ở cách biến ý tưởng thành cơ chế vận hành cụ thể. Trong giai đoạn 2026-2030, làng nghề cùng lúc phải bảo tồn kỹ thuật, nuôi dưỡng lực lượng kế nghiệp, cải thiện môi trường sản xuất, đổi mới thiết kế và mở rộng thị trường. Đây là gánh nặng vượt quá khả năng tự thân của nhiều hộ và hợp tác xã. Nguồn lực đầu tư phân tán, thiếu đầu mối chịu trách nhiệm khiến các mô hình bảo tàng sống hay không gian trải nghiệm dễ dừng ở đề án hoặc vài điểm tham quan đơn lẻ. Thêm vào đó, nhiều cơ sở gốm Bát Tràng đang đối mặt với khan hiếm nguyên liệu đất, trong khi giá trị ngày công của thợ chưa tương xứng. Khi lợi ích kinh tế không đủ hấp dẫn, người trẻ rời nghề, còn cộng đồng khó tham gia lâu dài vào các chương trình bảo tồn nếu doanh thu không bù được công sức.
Hội nghị Bát Tràng: Khi di sản được đặt lên bàn đối thoại
Hội nghị đối thoại “Kết nối di sản - kiến tạo giá trị tinh hoa Làng nghề Hà Nội” diễn ra ngày 12/10 tại Bát Tràng không chỉ là một sự kiện, mà là phép thử cho cách tiếp cận mới với di sản gốm. Tại đây, đại diện cơ quan xúc tiến đầu tư nhấn mạnh sản phẩm làng nghề là kết tinh tài hoa người thợ, lịch sử và bản sắc địa phương, là nguồn lực cho công nghiệp văn hóa và du lịch. Bát Tràng được lựa chọn làm mô hình thử nghiệm bảo tàng sống, kết nối không gian làng, cư dân, nhà cổ, nghề thủ công và lễ hội. Tuy nhiên, như các chuyên gia cảnh báo, nếu chưa rõ nguồn đầu tư, cơ chế chia sẻ lợi ích và kênh tiêu thụ, mô hình khó tạo hiệu quả bền vững. Câu hỏi cốt lõi được đặt ra: làm sao tổ chức di sản thành sản phẩm, dịch vụ và chuỗi giá trị có doanh thu, với lợi ích thiết thực cho chính người gìn giữ nghề.
Nữ nghệ nhân và thị trường số: Từ lò gốm đến màn hình điện thoại
Nếu hội nghị ở Bát Tràng mổ xẻ cấu trúc di sản, thì diễn đàn “Nữ nghệ nhân làng nghề với phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô” lại cho thấy lời giải rất thực tế: bước ra thị trường số thủ công. Nghệ nhân Ưu tú Vũ Như Quỳnh, Giám đốc một doanh nghiệp gốm Bát Tràng, khẳng định người làm nghề phải chủ động đổi mới tư duy, thích ứng với nhu cầu thị trường, thay vì chờ khách đến làng. Theo bà, nghệ nhân và thợ giỏi cần nâng cao kỹ năng truyền thông, kể câu chuyện sản phẩm và phát triển kênh phân phối trên nền tảng số. Một nữ nghệ nhân khác nhấn mạnh làng nghề phải đẩy mạnh quảng bá trên TikTok, Zalo, Facebook, Instagram để tiếp cận khách hàng quốc tế, đồng thời gắn sản phẩm với du lịch cộng đồng và trải nghiệm làm nghề. Đây không chỉ là câu chuyện khởi nghiệp của phụ nữ, mà là con đường sống còn để gốm Bát Tràng và các làng nghề gốm Hà Nội bám được vào thói quen tiêu dùng mới.
Từ bảo tồn sang phát triển bền vững: Cần một “hợp đồng mới” với cộng đồng
Muốn di sản văn hóa kinh tế của làng nghề gốm Hà Nội trở thành động lực phát triển bền vững, cần một “hợp đồng mới” giữa nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Hội nghị đã xác định rõ: cộng đồng phải được đặt ở trung tâm, còn quy hoạch, đào tạo, sản phẩm và quảng bá phải đi cùng cơ chế huy động nguồn lực và đánh giá cả hiệu quả bảo tồn lẫn thu nhập. Một đề xuất đáng chú ý là xây dựng không gian giới thiệu tinh hoa làng nghề tại Lương Sơn, diện tích khoảng 6.000 m², quy tụ 12 làng nghề tiêu biểu, cùng mục tiêu phát triển bảo tàng sinh thái Bát Tràng. Song nếu thiếu hoạt động thường xuyên, thiếu kênh tiêu thụ và thiếu chia sẻ lợi ích minh bạch, mọi công trình sẽ chỉ là “vỏ văn hóa” không nuôi nổi người làm nghề. Thời gian tới, địa phương dự kiến tiếp tục tôn vinh nghệ nhân, nâng cao kỹ năng số, khuyến khích truyền nghề cho thế hệ trẻ để duy trì sản xuất và phát triển bền vững các làng nghề.
