Chính sách sách giáo khoa miễn phí: Bước ngoặt của TP.HCM
Chính sách sách giáo khoa miễn phí tại TP.HCM là chương trình chính sách giáo dục cho phép học sinh phổ thông không phải mua sách mới mà được mượn sách từ thư viện trường, đồng thời cấp miễn phí cho học sinh thuộc nhóm yếu thế, với mục tiêu giảm gánh nặng tài chính và hạn chế lãng phí sách giáo khoa.
Điểm then chốt: TP.HCM quyết định đi nhanh hơn lộ trình chung, mượn sách TP.HCM cho toàn bộ học sinh phổ thông, từ công lập đến tư thục, thay vì thí điểm từng khối lớp như dự kiến ban đầu. Điều này biến sách giáo khoa từ một khoản chi bắt buộc mỗi năm thành dịch vụ công được bảo đảm bằng ngân sách. "Bắt đầu từ năm học tới, toàn bộ học sinh phổ thông từ trường công lập đến tư thục tại thành phố sẽ không phải mua sách giáo khoa mới" – đây là tuyên bố thể hiện rõ mức độ cam kết của thành phố.
Đáng chú ý hơn, sách giáo khoa miễn phí không chỉ nhắm vào các em nghèo. Thành phố cấp sách miễn phí cho 100% học sinh thuộc nhóm yếu thế, nhưng đồng thời mở cơ chế cho mượn sách giáo khoa miễn phí với mọi học sinh có nhu cầu trong năm học 2026-2027. Cách thiết kế này gửi một thông điệp rõ ràng: tiếp cận tri thức là quyền, không phải đặc quyền của những gia đình có điều kiện.
Ai được gì từ chương trình: Học sinh, phụ huynh và ngân sách
Về đối tượng, chính sách giáo dục này bao phủ hơn 2,5 triệu học sinh phổ thông tại TP.HCM, bao gồm cả trường công lập và tư thục, miễn là học theo chương trình và sách giáo khoa phổ thông hiện hành. Đối với nhóm yếu thế, sách giáo khoa được cấp miễn phí hoàn toàn; với số còn lại, các em được hỗ trợ mượn sách miễn phí từ thư viện trường.
Tác động thực tế rất cụ thể: phụ huynh không còn phải chạy đôn chạy đáo mua sách giáo khoa, xếp hàng dài ở nhà sách hay săn sách trên mạng mỗi dịp đầu năm học – hình ảnh đã được ghi nhận liên tục trong những mùa sách trước. Thay vào đó, mượn sách TP.HCM trở thành kênh chính thức, có tổ chức. "TPHCM sẽ cấp sách giáo khoa miễn phí cho 100% học sinh thuộc các nhóm đối tượng yếu thế ở tất cả khối lớp, đồng thời cho mượn miễn phí sách giáo khoa đối với toàn bộ học sinh có nhu cầu" – con số này cho thấy phạm vi hỗ trợ là chưa từng có.
Ở góc độ ngân sách, thành phố dự kiến chi khoảng 288 tỷ đồng để triển khai giai đoạn đầu của chính sách này. Một nguồn khác cho biết tổng kinh phí dự kiến lên tới 567 tỷ đồng cho toàn bộ chương trình. Dù có sự khác biệt về con số do cách tính và phạm vi, điều quan trọng là thông điệp: TP.HCM chấp nhận một khoản chi đáng kể để đổi lấy việc giảm chi cá nhân của hàng triệu gia đình và tránh lãng phí hàng triệu bộ sách vốn chỉ dùng một năm rồi bỏ.
Quy trình mượn – trả sách: Trách nhiệm không chỉ của nhà trường
Về vận hành, các cơ sở giáo dục phải tổ chức cho học sinh đăng ký mượn sách giáo khoa miễn phí trước khai giảng, bảo đảm sách được bàn giao đúng đối tượng và có kế hoạch hoàn trả rõ ràng. Học sinh sẽ nhận sách tại thư viện trường vào đầu năm học hoặc đầu mỗi học kỳ, và việc bàn giao phải hoàn thành chậm nhất 15 ngày trước ngày khai giảng.
Toàn bộ quy trình giao nhận giữa nhà trường và học sinh (hoặc người giám hộ) phải được ghi chép đầy đủ trong sổ thư viện hoặc phần mềm quản lý tài sản. Học sinh có nghĩa vụ hoàn trả đầy đủ bộ sách đã mượn trong thời hạn không quá 15 ngày làm việc kể từ khi kết thúc năm học. Nếu làm mất hoặc hư hỏng, phụ huynh phải bồi thường theo mức 80%, 50% hoặc 20% giá trị sách tùy mức độ hư hại.
Đáng ủng hộ là thành phố nghiêm cấm các trường thu thêm bất kỳ loại phí nào liên quan như phí đặt cọc, phí bảo quản hay phí thư viện. Điều này giúp chính sách sách giáo khoa miễn phí không bị biến tướng thành gánh nặng mới dưới hình thức các khoản thu “tự nguyện”. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra yêu cầu rất cao về ý thức giữ gìn của học sinh phổ thông và sự giám sát của phụ huynh: sách là tài sản công, nhưng trách nhiệm bảo quản là của từng người sử dụng.
Chuẩn bị nguồn sách và lộ trình những năm tới
Để tránh lãng phí, TP.HCM không mua ồ ạt mà bám vào nhu cầu thực tế. Ngay năm học 2026-2027, các cơ sở giáo dục phải khảo sát nhu cầu mượn sách giáo khoa của phụ huynh, rà soát số sách hiện có trong thư viện, rồi mới lập danh mục sách cần trang bị hoặc bổ sung, báo cáo lên cơ quan quản lý. Trước khi mua mới, trường phải ưu tiên sử dụng tối đa sách hiện có hoặc huy động luân chuyển sách giữa các thư viện trên địa bàn.
Về nguồn cung, đơn vị xuất bản đã in và phát hành 220 triệu bản sách giáo khoa cùng 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo trên toàn hệ thống, vượt kế hoạch đăng ký ban đầu của các địa phương. Riêng tại TP.HCM, 24,5 triệu bản sách giáo khoa đã đến tay phụ huynh, học sinh và nhà trường, đạt tỷ lệ 98%. Đồng thời, khoảng 9 triệu bản sách giáo khoa bổ sung tiếp tục được in và cung ứng từ cuối tháng 8 đến đầu tháng 9 để đáp ứng nhu cầu tăng thêm.
Về dài hạn, từ năm học 2027-2028, thành phố sẽ cấp bù khoảng 5% số lượng sách giáo khoa đang sử dụng mỗi năm để thay thế sách hư hỏng. Trong khi đó, các năm 2027-2028 và 2028-2029, các trường tiếp tục khảo sát nhu cầu mượn sách, rà soát sách hiện có để tái sử dụng và dự báo bổ sung, tiến tới hoàn thành miễn phí sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh theo quy định tại một nghị định liên quan. Ngân sách cũng sẵn sàng hỗ trợ cấp bù thêm nếu sách hư hỏng do hao mòn hoặc số lượng học sinh tăng đột ngột, nhưng không vượt quá 10% số sách hiện có của mỗi trường.
Vì sao đây là quyết định đúng – và điều gì cần lưu ý
Về bản chất, chương trình sách giáo khoa miễn phí là sự điều chỉnh lại cách xã hội chia sẻ chi phí giáo dục. Thay vì để từng gia đình tự xoay xở mỗi mùa tựu trường, thành phố dùng ngân sách để gánh phần chi cố định, đổi lại yêu cầu nhà trường tổ chức mượn sách hiệu quả và học sinh sử dụng sách có trách nhiệm. Đây là cách tiếp cận phù hợp với một đô thị được xem là trung tâm giáo dục lớn, nơi chênh lệch thu nhập giữa các nhóm dân cư vẫn còn đáng kể.
Lợi ích trước mắt rất rõ: giảm áp lực chi tiêu, giảm cảnh khan hiếm sách giáo khoa, tăng khả năng tiếp cận tài liệu học tập của mọi học sinh phổ thông. Quan trọng hơn, nó gửi một thông điệp giáo dục về tái sử dụng và tiết kiệm – mỗi bộ sách tồn tại nhiều năm, qua tay nhiều thế hệ học sinh, chứ không là món hàng “dùng một lần” như trước đây.
Tuy vậy, thành công của chính sách không nằm ở các con số ngân sách mà ở cách triển khai: nhà trường có quản lý thư viện nghiêm túc hay không, phụ huynh có hợp tác để con giữ sách cẩn thận, và học sinh có xem sách mượn như tài sản chung cần được gìn giữ. Nếu làm tốt, TP.HCM không chỉ giảm được gánh nặng tài chính mà còn xây dựng được một văn hóa học đường coi trọng tài nguyên công – điều mà tiền ngân sách nào cũng khó mua nếu thiếu kỷ luật và ý thức.
