Từ “cơn khát” vật liệu đến bước ngoặt đấu giá 58 mỏ
Quảng Ngãi phá gỡ ‘điểm nghẽn’ khoáng sản là quá trình tỉnh chuyển từ cách xử lý thụ động, manh mún sang chủ động đấu giá mỏ khoáng sản, cải cách quy trình cấp phép và gắn quy hoạch khoáng sản với nhu cầu nguồn cung vật liệu xây dựng cho các dự án hạ tầng trọng điểm, nhằm bảo đảm tiến độ đầu tư công và ổn định thị trường xây dựng địa phương.
Cốt lõi của câu chuyện khoáng sản Quảng Ngãi không phải là thiếu trữ lượng, mà là thiếu tổ chức. Dù tỉnh có tới 730 mỏ vật liệu xây dựng thông thường với tài nguyên dự báo khoảng 700 triệu m³, trong khi nhu cầu đến 2030 chỉ hơn 60 triệu m³, nhiều công trình vẫn phải thi công cầm chừng vì thiếu đất đắp, cát và đá. Vấn đề nằm ở cách quản lý khoáng sản Quảng Ngãi: quy trình cấp phép dài, dự báo nhu cầu yếu và sự lệch pha giữa quy hoạch mỏ và nhu cầu thực tế. Khi nguồn cung luôn chậm một nhịp so với dự án, mọi kế hoạch phát triển hạ tầng đều bị kéo lùi.
Trong bối cảnh này, quyết định đưa 58 mỏ khoáng sản ra đấu giá quyền khai thác không chỉ là động tác kỹ thuật, mà là bước ngoặt chính sách. Nó cho thấy tỉnh chấp nhận đặt bài toán khoáng sản lên bàn thị trường, nhưng đồng thời gắn với trách nhiệm dự báo, điều phối và giám sát, thay vì để doanh nghiệp và nhà thầu tự xoay xở trong một thị trường thiếu minh bạch và khó dự đoán.
Đấu giá mỏ khoáng sản: Tín hiệu thị trường cho nguồn cung vật liệu
Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Ngãi đang tiếp nhận hồ sơ của các tổ chức hành nghề đấu giá tài sản để chọn đơn vị tổ chức đấu giá quyền khai thác khoáng sản đối với 58 mỏ vật liệu xây dựng thông thường trên địa bàn tỉnh. Thông báo lựa chọn tổ chức đấu giá được ban hành từ ngày 31/7 và tiếp nhận hồ sơ đến 17 giờ ngày 7/8/2026. Đây là bước khởi động cụ thể cho hai kế hoạch đấu giá quyền khai thác khoáng sản mà UBND tỉnh ban hành từ tháng 3 đến tháng 6, yêu cầu triển khai ngay trong năm nhằm bổ sung nguồn cung vật liệu xây dựng, bình ổn giá và phục vụ các dự án trọng điểm.
Danh mục đấu giá cho thấy tỉnh không đánh cược vào một loại khoáng sản duy nhất: 19 mỏ cát, 32 mỏ đất san lấp, 6 mỏ đá và 1 mỏ đất sét làm gạch ngói, phân bố tại 34 xã, phường. Điều này cho phép phân tán rủi ro, giảm lệ thuộc vào một vài mỏ lớn và rút ngắn cự ly vận chuyển cho từng dự án cụ thể. Việc áp dụng cơ chế đấu giá mỏ khoáng sản theo Luật Đấu giá tài sản sửa đổi và các tiêu chí lựa chọn tổ chức đấu giá rõ ràng cũng gửi một thông điệp quan trọng: nguồn cung vật liệu xây dựng sẽ được phân bổ theo tín hiệu thị trường, nhưng trong khuôn khổ quản lý chặt chẽ.
Theo UBND tỉnh, việc đưa các mỏ ra đấu giá không chỉ nhằm bổ sung nguồn cung vật liệu xây dựng mà còn đổi mới công tác quản lý tài nguyên theo cơ chế thị trường, hướng đến khai thác tiết kiệm, hiệu quả và hạn chế tác động môi trường. Nói cách khác, đấu giá không phải là mục tiêu cuối cùng mà là công cụ buộc cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp phải tính toán dài hạn, thay vì chạy theo các giải pháp tạm thời mỗi khi công trình thiếu vật liệu.
Điểm nghẽn thật sự: Quy trình cấp phép và dự báo nguồn cung
Nếu chỉ nhìn vào con số trữ lượng, khó ai nghĩ Quảng Ngãi lại thiếu vật liệu xây dựng. Nhưng theo Giám đốc Sở Xây dựng Nguyễn Phúc Nhân, "Quảng Ngãi không thiếu vật liệu xây dựng, điều còn thiếu là sự chủ động trong chuẩn bị nguồn cung". Từ khi một khu vực mỏ được đưa vào quy hoạch đến khi hoàn tất thủ tục để được phép khai thác thường mất khoảng một năm hoặc lâu hơn nếu phát sinh vướng mắc về đất đai, môi trường hoặc đấu giá quyền khai thác.
Điều này giải thích vì sao các công trình như Tỉnh lộ 676 hay đường Hoàng Sa - Dốc Sỏi, dù là dự án động lực, vẫn loay hoay với bài toán đất đắp và đá vật liệu. Nhiều dự án được triển khai cùng lúc, nhu cầu vật liệu tăng đột biến trong một khoảng thời gian ngắn và tập trung tại vài khu vực, trong khi công suất khai thác giữa các mỏ không đồng đều, khoảng cách vận chuyển khác nhau. Kết quả là có nơi còn trữ lượng nhưng quá xa công trình, làm tăng chi phí, còn những khu vực nóng thì lại chưa có mỏ đủ điều kiện khai thác.
Một "điểm nghẽn" khác nằm ngay trong quy trình cấp phép: để một mỏ đi vào hoạt động phải qua các bước đấu giá quyền khai thác, thăm dò, phê duyệt trữ lượng, thủ tục đầu tư, đất đai, môi trường và cấp phép khai thác. Chỉ cần một khâu chậm, cả chuỗi bị kéo lùi. Thực tế, nhiều mỏ ở phía Tây tỉnh đã bị thu hồi để rà soát từ nhiệm kỳ trước nhưng gần bốn năm vẫn chưa hoàn tất hồ sơ để khai thác trở lại. Điều này không chỉ làm nhiều nhà máy, trạm trộn và công trình thiếu nguyên liệu, mà còn làm mất niềm tin của doanh nghiệp vào tính nhất quán của chính sách.
Cải cách quy trình cấp phép: Chìa khóa khai thông chuỗi cung ứng
Để gỡ "nút thắt" thủ tục, tỉnh đang dần chuyển từ xử lý bị động sang chuẩn bị nguồn cung ngay từ khi dự án còn trên giấy. Sở Xây dựng cho rằng việc bảo đảm nguồn vật liệu phải được tính toán ngay trong giai đoạn lập và thẩm định dự án, thay vì chờ đến khi khởi công mới đi tìm nhà cung cấp. UBND tỉnh yêu cầu các sở, ngành và chủ đầu tư rà soát nhu cầu vật liệu theo từng giai đoạn, đồng thời đẩy nhanh đấu giá các mỏ vật liệu xây dựng thông thường. Theo kế hoạch, tỉnh sẽ tổ chức đấu giá 57 khu vực mỏ bổ sung nguồn cung cho các công trình thời gian tới.
Song song với việc đấu giá mỏ khoáng sản, Quảng Ngãi cũng rà soát các mỏ đã quy hoạch nhưng chưa khai thác để tháo gỡ vướng mắc thủ tục; xem xét điều chỉnh công suất các mỏ đang hoạt động cho phù hợp nhu cầu thực tế, vẫn bảo đảm môi trường, an toàn lao động và sử dụng tiết kiệm tài nguyên. HĐND tỉnh yêu cầu UBND và các sở ngành xác định rõ trách nhiệm từng đơn vị trong từng khâu xử lý hồ sơ, thường xuyên theo dõi tiến độ, kịp thời tháo gỡ khó khăn phát sinh. Đây là cách tiếp cận coi cải cách quy trình cấp phép không phải là khẩu hiệu, mà là chuỗi hành động đo được bằng thời gian xử lý hồ sơ và sản lượng vật liệu thực tế đưa ra thị trường.
Theo phân công, Sở Nông nghiệp và Môi trường chịu trách nhiệm rà soát quy hoạch, tham mưu kế hoạch đấu giá quyền khai thác, hướng dẫn doanh nghiệp hoàn thiện hồ sơ và đề xuất tháo gỡ vướng mắc trong quá trình cấp phép; Sở Xây dựng dự báo nhu cầu, cân đối cung – cầu và đề xuất giải pháp bảo đảm nguồn cung. Nếu các nhiệm vụ này được thực hiện nghiêm túc, cải cách thủ tục hành chính sẽ trở thành chìa khóa nâng cao hiệu quả khai thác và sử dụng khoáng sản, giúp các dự án không còn bị “treo” vì thiếu vật liệu.
Kết luận: Gỡ thủ tục để không còn công trình “khát” vật liệu
Quảng Ngãi đang làm điều mà nhiều địa phương vẫn chần chừ: thừa nhận rằng điểm nghẽn không nằm ở lòng đất, mà nằm trên bàn giấy. Với trữ lượng 700 triệu m³ vật liệu xây dựng và nhu cầu đến 2030 chỉ hơn 60 triệu m³, mọi thiếu hụt nguồn cung vật liệu xây dựng trong vài năm qua chủ yếu là sản phẩm của quy trình quản lý chậm, dự báo yếu và thiếu phối hợp. Đấu giá 58 mỏ, cùng kế hoạch đấu giá tiếp 57 khu vực mỏ, sẽ không tự động giải quyết mọi vấn đề nếu thủ tục cấp phép vẫn “nghẽn” ở một khâu nào đó.
Điểm tích cực là tỉnh đã bắt đầu nhìn chuỗi cung ứng khoáng sản như một hệ sinh thái: từ quy hoạch, đấu giá, cấp phép đến dự báo nhu cầu và kiểm soát môi trường. Nếu quá trình cải cách hành chính được duy trì nhất quán, các nhà máy và công trình sẽ không còn nỗi lo thiếu nguyên liệu, chi phí vận chuyển xa sẽ giảm, tiến độ dự án được bảo đảm, và ngân sách địa phương hưởng lợi từ nguồn thu khoáng sản được khai thác minh bạch. Gỡ điểm nghẽn khoáng sản vì thế không chỉ là câu chuyện vật liệu, mà là phép thử cho năng lực quản trị phát triển của Quảng Ngãi trong giai đoạn mới.
