Chính sách giáo dục mới: Cắt giảm kỳ thi học sinh để giảm áp lực học đường
Chính sách giáo dục mới về cắt giảm kỳ thi học sinh là định hướng của Chính phủ yêu cầu Bộ Giáo dục và các địa phương rà soát toàn bộ hoạt động kiểm tra, thi cử, loại bỏ các kỳ thi không cần thiết, đổi mới cách đánh giá và giảm áp lực học đường cho học sinh, giáo viên lẫn phụ huynh, nhằm chuyển từ tư duy chạy theo thành tích sang đánh giá thực chất năng lực người học.
Điểm nhấn của Chỉ thị số 31/CT-TTg là yêu cầu "rà soát, cắt giảm các kỳ thi, cuộc thi không cần thiết; giảm áp lực cho học sinh, giáo viên và cha mẹ học sinh". Đây không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật, mà là lời tuyên bố chính trị về việc hệ thống giáo dục phải thôi phụ thuộc vào thi cử như thước đo duy nhất. Song song với đó, Thủ tướng giao Bộ GD&ĐT xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính, thực chất và có giải pháp khắc phục bệnh thành tích trong dạy, học, kiểm tra, đánh giá. Nếu được triển khai nghiêm túc, đây là bước ngoặt quan trọng để giảm tình trạng "quá tải" thi cử vốn gây căng thẳng kéo dài trong gia đình Việt.
Vì sao phải cắt giảm kỳ thi không cần thiết vào lúc này?
Quyết định cắt giảm kỳ thi không cần thiết xuất hiện trong bối cảnh Chính phủ đang phải xử lý đồng thời nhiều sức ép kinh tế – xã hội: duy trì ổn định vĩ mô song vẫn hướng tới tăng trưởng hai chữ số, trong khi thị trường tài chính – tiền tệ chịu áp lực về vốn, lãi suất và thanh khoản. Trong môi trường đó, một hệ thống giáo dục tiêu tốn quá nhiều nguồn lực cho thi cử, thành tích và các cuộc thi phong trào là sự lãng phí tinh thần và thời gian của cả xã hội. Thủ tướng thẳng thắn yêu cầu không chạy theo tỷ lệ lên lớp, tỷ lệ tốt nghiệp mà phải "bảo đảm đánh giá thực chất năng lực người học".
Đáng chú ý, chỉ đạo này nối tiếp yêu cầu "xử lý triệt để, nghiêm minh các tiêu cực sau kỳ thi tốt nghiệp THPT" với thông tin được công khai. Khi kỳ thi quan trọng nhất còn bị đe dọa bởi gian lận và tiêu cực, việc duy trì thêm nhiều kỳ thi phụ, cuộc thi phong trào càng làm gia tăng rủi ro và tạo "đất sống" cho bệnh thành tích. Vì thế, cắt giảm kỳ thi không cần thiết là biện pháp để thu hẹp không gian cho gian lận, đồng thời buộc nhà trường chuyển trọng tâm sang dạy học thực chất, thay vì tổ chức thi cho đẹp báo cáo.
Tác động thực tế: Từ giảm áp lực thi cử đến thay đổi văn hóa trường học
Về thực tế, cắt giảm kỳ thi học sinh sẽ chạm trực tiếp vào đời sống gia đình: lịch ôn luyện dày đặc, những kỳ thi cấp trường, cấp quận, cấp tỉnh mang nặng tính trình diễn sẽ phải được rà soát và loại bỏ. Điều này giảm áp lực học đường, giải phóng thời gian cho học sinh học ngoại ngữ, STEM/STEAM, kỹ năng số, giáo dục thể chất, nghệ thuật, hướng nghiệp – những nội dung Thủ tướng yêu cầu Bộ GD&ĐT tăng cường trong năm học mới. Phụ huynh cũng bớt phải chi thêm cho các lớp luyện thi ngắn hạn chỉ để "vượt qua" các cuộc thi nội bộ không thật sự cần thiết.
Quan trọng hơn, nếu không còn bị ám ảnh bởi tỷ lệ lên lớp và tốt nghiệp, giáo viên có thể đánh giá học sinh bằng nhiều hình thức linh hoạt hơn thay vì dồn hết vào vài kỳ thi mang tính quyết định. Chỉ thị yêu cầu "đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá, bảo đảm thực chất, hiệu quả; giảm áp lực thi cử", đồng nghĩa với việc nhà trường phải chấp nhận điểm số phản ánh đúng năng lực, không "nắn" kết quả cho đẹp. Đây là thay đổi khó, nhưng cần thiết để xây lại niềm tin xã hội vào bằng cấp – thứ lâu nay bị xói mòn bởi bệnh thành tích kéo dài.
Trách nhiệm của Bộ GD&ĐT và các trường: Không thể chỉ cắt thi trên giấy
Chỉ thị mới đặt Bộ GD&ĐT vào vị trí đầu tàu: cơ quan này phải chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương để xây dựng hướng dẫn cụ thể việc rà soát và cắt giảm các kỳ thi, cuộc thi không cần thiết. Nhưng nếu chỉ ban hành văn bản mà không đi kèm cơ chế kiểm tra, giám sát, rất dễ xảy ra tình trạng các kỳ thi được "đổi tên" hoặc gắn mác trải nghiệm, chuyên đề để né yêu cầu cắt giảm. Vì vậy, cần một hệ thống tiêu chí rõ ràng về thế nào là kỳ thi cần thiết, gắn với mục tiêu chương trình; thế nào là kỳ thi thuần túy thành tích, nên bị loại bỏ.
Theo chỉ đạo chung, các bộ, ngành được yêu cầu "bám sát nghị quyết, chương trình, kế hoạch" và hoàn thành một khối lượng lớn dự án luật, nghị quyết trình Quốc hội trong các kỳ họp bất thường và tháng 10. Điều đó cho thấy cải cách giáo dục, trong đó có giảm áp lực thi cử, sẽ không đứng một mình mà nằm trong tổng thể điều chỉnh thể chế. Ở cấp trường, hiệu trưởng phải chịu trách nhiệm cụ thể: không biến phong trào thi đua thành "một dạng thi cử khác" gây áp lực mới; đồng thời, tổ chức lại thời khóa biểu để tạo không gian cho các hoạt động phát triển phẩm chất, năng lực, đúng theo tinh thần chính sách giáo dục mới.
Tương lai sau kỳ thi: Cơ hội tái thiết hệ thống giáo dục thực chất
Khi Thủ tướng yêu cầu xử lý tiêu cực sau kỳ thi tốt nghiệp THPT, đồng thời ban hành Chỉ thị về nhiệm vụ trọng tâm năm học mới, thông điệp rất rõ: thi cử không còn được phép là "trung tâm" của hệ thống giáo dục. Trung tâm phải là năng lực người học, đạo đức, kỹ năng sống, kỹ năng số, văn hóa ứng xử, tinh thần trách nhiệm và khát vọng cống hiến – những yếu tố được nhấn mạnh cho học sinh, sinh viên trong Chỉ thị. Nếu không tận dụng cơ hội này để thay đổi văn hóa trường học, chúng ta sẽ lại rơi vào vòng lặp: giảm một vài kỳ thi nhưng tăng thêm những "cuộc thi" khác mang tên mới.
Ở tầm rộng hơn, Chính phủ đang yêu cầu các bộ ngành xây dựng khung pháp lý, cơ chế đánh giá và hệ thống trường lớp theo hướng quy mô lớn, hiệu quả, cùng với việc tái cấu trúc giáo dục đại học, phát triển đại học trọng điểm, đại học tinh hoa. Trong bức tranh đó, cắt giảm kỳ thi không cần thiết là một chi tiết nhưng có sức nặng biểu tượng: nhà nước sẵn sàng thừa nhận rằng áp lực thi cử hiện nay là quá mức và không mang lại chất lượng tương xứng. Kết luận hợp lý lúc này là: nếu các trường, địa phương thực thi nghiêm túc, chúng ta có thể hy vọng vào một thế hệ học sinh ít bị ám ảnh bởi điểm số, có nhiều không gian để học điều cần cho cuộc sống thay vì chỉ học để đi thi.
