Mengxiang và bước nhảy công nghệ khoan biển sâu Biển Đông
Khoan biển sâu Biển Đông bằng tàu Mengxiang Trung Quốc là hoạt động thám hiểm địa chất biển sử dụng công nghệ khoan nước sâu tiên tiến để xuyên qua hàng nghìn mét cột nước và trầm tích đáy biển, thu thập lõi đá cứng nhằm giải mã lịch sử kiến tạo khu vực, đồng thời mở rộng dữ liệu cho nghiên cứu về cấu trúc vỏ Trái Đất và tiềm năng tài nguyên ở một vùng biển đang có tranh chấp tài nguyên Biển Đông. Mengxiang là tàu khoan biển sâu tự đóng đầu tiên của Trung Quốc, vừa hoàn thành chuyến thám hiểm đầu tiên kéo dài 30 ngày tại Biển Đông do Cục Khảo sát Địa chất Trung Quốc tổ chức. Con tàu đã thám hiểm ở độ sâu cột nước khoảng 5.000 m và khoan hơn 850 m dưới đáy biển, đưa Trung Quốc vào nhóm các quốc gia có năng lực khoan biển sâu tiên tiến. Quan trọng hơn, đây là biểu tượng cho tham vọng trở thành người chơi dẫn dắt cả về khoa học lẫn quyền lực trên biển. "Độ sâu hoàn thiện giếng lớn nhất đạt 4.929,17 m tính từ mặt biển, trong đó mũi khoan xuyên sâu 864,77 m xuống dưới đáy biển" – con số này không chỉ là kỷ lục quốc gia mà còn là thông điệp về trình độ công nghệ khoan nước sâu mà Bắc Kinh muốn gửi tới khu vực.
Những lõi bazan hiếm và câu chuyện lịch sử hình thành Biển Đông
Nếu nhìn thuần túy khoa học, thành tựu ấn tượng nhất của chuyến thám hiểm địa chất biển bằng Mengxiang lại nằm trong các lõi đá. Nhóm nghiên cứu thu được nhiều lõi và dữ liệu địa chất, nổi bật là lõi bazan dài 4,27 m lấy từ lòng chảo biển sâu. Đây là loại mẫu mà giới địa chất biển luôn săn tìm, bởi bazan đại dương ghi lại trực tiếp quá trình mở rộng lòng chảo và hoạt động núi lửa. Các phân tích sơ bộ cho thấy nhiều đợt phun trào núi lửa lớn từng xảy ra sau một sự kiện dịch chuyển sống núi giữa đại dương ở Biển Đông. Nói cách khác, đáy Biển Đông mang dấu vết của những lần "nhảy" trung tâm tách giãn, thứ có thể giải thích tại sao cấu trúc lòng chảo ở đây phức tạp hơn nhiều vùng biển khác. Ở độ sâu khoảng 800 m dưới đáy biển, nhóm còn phát hiện các cấu trúc trầm tích hiếm, với lớp đỏ và xanh xen kẽ. Những lớp màu sắc này chính là dòng thời gian của môi trường biển cổ đại, cho phép dựng lại các giai đoạn biến đổi khí hậu, dòng chảy và điều kiện hóa – sinh trong lòng Biển Đông. Về mặt tri thức, không thể phủ nhận việc Mengxiang đã mở thêm một cánh cửa để hiểu sâu hơn lịch sử hình thành khu vực.
Công nghệ khoan nước sâu: tham vọng chạm tới Moho và vị thế mới
Mengxiang không chỉ là một con tàu khoan biển sâu Biển Đông, mà là bản tuyên ngôn về công nghệ khoan nước sâu. Được đưa vào hoạt động từ tháng 11/2024, con tàu có khả năng khoan tới độ sâu tối đa khoảng 11 km tính từ mặt biển, cao hơn khoảng 1 km so với thiết kế tối đa của tàu Chikyu của Nhật Bản. Điều này đặt Trung Quốc vào nhóm rất nhỏ những nước có thể tiếp cận trực tiếp lớp vỏ đại dương ở độ sâu hiếm. Mục tiêu dài hạn mà các nhà nghiên cứu công bố là dùng Mengxiang để tiến tới ranh giới Mohorovičić (Moho) – lớp phân cách giữa vỏ Trái Đất và manti. Vì vỏ đại dương mỏng hơn đất liền, khoan từ đáy biển được xem là con đường khả thi nhất để chạm tay vào ranh giới địa chất quan trọng này. Mengxiang dự kiến thực hiện các nhiệm vụ khoan hướng tới Moho dưới đáy Ấn Độ Dương hoặc Thái Bình Dương trước hoặc vào khoảng năm 2030. Về mặt khoa học, đó là bước đi táo bạo; về mặt quyền lực, việc sở hữu nền tảng có thể "chọc" vào cấu trúc sâu nhất của hành tinh là lợi thế biểu tượng rất rõ trong cuộc so kè với Nhật Bản và Mỹ, những nước đi trước trong khoan khoa học đại dương nhưng đang bị hạn chế khi một số tàu nghiên cứu phải dừng hoạt động.
Địa chính trị Biển Đông: dữ liệu địa chất và tranh chấp tài nguyên
Vấn đề nằm ở chỗ Biển Đông không phải vùng biển trung lập về chính trị. Bất kỳ hoạt động khoan biển sâu, dù mang danh nghĩa thám hiểm địa chất biển, đều bị các nước Đông Nam Á nhìn qua lăng kính tranh chấp tài nguyên Biển Đông. Dữ liệu địa chất chi tiết về cấu trúc lòng chảo, trầm tích và bazan có thể được dùng để đánh giá tiềm năng dầu khí, khoáng sản, khí hydrate… và từ đó củng cố lập luận về vùng thềm lục địa mà mỗi bên tự nhận. Trong bối cảnh đó, việc Trung Quốc sở hữu và vận hành tàu Mengxiang Trung Quốc ở những vùng nước sâu gây ra tâm lý bất đối xứng: Bắc Kinh nắm nhiều dữ liệu nền tảng hơn, còn các nước láng giềng phụ thuộc vào chương trình quốc tế hoặc tàu nghiên cứu bên ngoài khu vực. Song song với Mengxiang, một tàu nghiên cứu khác của Trung Quốc là Jia Hai Ke 7 bị lực lượng tuần duyên Philippines cáo buộc che giấu vị trí thực khi hoạt động giữa Philippines và Đài Loan, làm dấy lên lo ngại về an ninh cáp ngầm và khả năng sử dụng dữ liệu cho mục đích quân sự. Sự kiện này cho thấy khoảng cách mong manh giữa nghiên cứu biển sâu và hoạt động phục vụ chiến lược, khiến các sáng kiến khoan biển sâu Biển Đông từ phía Trung Quốc khó được nhìn thuần túy là khoa học.
Khoa học và chủ quyền: cơ hội hợp tác hay vòng xoáy nghi ngờ?
Từ góc nhìn khu vực, câu hỏi lớn không phải Mengxiang có khoan sâu tới đâu, mà là Trung Quốc muốn làm gì với lợi thế đó. Một mặt, khoan biển sâu Biển Đông mở ra cơ hội hợp tác khoa học đa phương: dữ liệu về Moho, về tiến hóa lòng chảo, về môi trường biển cổ đại nếu được chia sẻ trong khuôn khổ các chương trình quốc tế sẽ nâng trình nghiên cứu của cả khu vực. Hệ thống lấy lõi trên Mengxiang đã được thử nghiệm và được đánh giá là đáp ứng các tiêu chuẩn của một chương trình khám phá đại dương quốc tế lâu năm – đó là nền tảng thuận lợi cho hợp tác. Mặt khác, với tranh chấp tài nguyên Biển Đông vẫn căng thẳng, các nước láng giềng có lý do để nghi ngờ việc dữ liệu địa chất chi tiết được sử dụng để tính toán khai thác tài nguyên và củng cố yêu sách. Nếu Bắc Kinh tiếp tục triển khai các tàu nghiên cứu kèm hành vi che giấu vị trí như trường hợp Jia Hai Ke 7, hình ảnh các dự án khoan biển sâu sẽ càng gắn chặt với mục tiêu quyền lực thay vì tri thức. Kết cục cuối cùng phụ thuộc vào việc Trung Quốc sẵn sàng biến Mengxiang thành cầu nối khoa học khu vực hay chỉ là công cụ trong một chiến lược dài hơi khẳng định vị thế trên biển.
