Dự án treo Việt Nam: từ lãng phí kéo dài đến quyết tâm xử lý dứt điểm
Dự án treo Việt Nam là những dự án đã được phê duyệt, quy hoạch hoặc giao đất nhưng chậm triển khai kéo dài, vướng mắc pháp lý, gây lãng phí đất đai, đảo lộn cuộc sống người dân và làm tắc các nguồn lực phát triển hạ tầng, buộc Chính phủ phải vào cuộc rà soát, phân loại và xử lý dứt điểm. Việc xử lý các dự án đầu tư, đất đai tồn đọng đang được đẩy lên bước mới khi Thủ tướng ban hành Công điện 58, yêu cầu cập nhật, rà soát, phân loại và đề xuất giải pháp tháo gỡ khó khăn cho từng dự án. Trên hệ thống dữ liệu của Ban Chỉ đạo đã ghi nhận 4.619 dự án, đất đai gặp khó khăn – con số cho thấy đây không phải vài trường hợp lẻ tẻ mà là một vấn đề hệ thống. Nếu không gỡ vướng mắc hạ tầng bằng cách xử lý tận gốc những dự án treo, mọi kế hoạch tăng tốc đầu tư công sẽ tiếp tục bị kìm hãm.
Từ danh sách trên giấy đến phân loại, thu hồi: cách tiếp cận mới với dự án treo
Điểm đáng chú ý của đợt gỡ vướng mắc hạ tầng lần này là Chính phủ không chấp nhận kiểu làm hình thức: lập danh mục dự án rồi để nằm yên. Công điện 58 buộc các bộ, địa phương phải xác định rõ từng dự án, nguyên nhân, thẩm quyền và hướng xử lý; vấn đề trong tầm tay thì phải quyết dứt điểm, vượt thẩm quyền thì phải đề xuất sớm. Trên 4.619 dự án, đất đai gặp khó khăn, 3.984 dự án đã được phân loại thành 6 nhóm, còn 635 dự án chưa được rà soát. Cách tiếp cận là dự án đủ điều kiện thì tháo gỡ để tiếp tục, dự án không khả thi phải thu hồi. Đây là bước chuyển từ "có tên trong hệ thống" sang "có phương án xử lý và kết quả cụ thể" – điều các địa phương lâu nay né tránh vì sợ va chạm trách nhiệm.
Tác động với người dân là rất thật: những khu đất bỏ hoang, dự án chậm triển khai không chỉ làm xấu bộ mặt đô thị mà còn gây lãng phí nguồn lực phát triển. Trong nhiều vùng quy hoạch, có dự án kéo dài gần 20 năm vẫn tiếp tục được gia hạn khiến cuộc sống người dân bị đảo lộn, quyền lợi chính đáng chưa được bảo đảm. Nếu tiếp tục vòng lặp "gia hạn – trễ hẹn", dự án treo Việt Nam sẽ vẫn là vết thương hở của nền kinh tế. Bằng việc buộc cập nhật tình hình phân loại và xử lý trên Hệ thống 751 trước ngày 15/9, Chính phủ đang đặt ra một deadline thật – điều cần thiết để chấm dứt tư duy trì hoãn.
Mỏ sắt Thạch Khê: thước đo cho cách xử lý nút thắt lớn
Nếu phải chọn một biểu tượng của dự án treo Việt Nam, mỏ sắt Thạch Khê là ứng viên điển hình. Để tháo gỡ nút thắt tại mỏ sắt Thạch Khê, Chính phủ yêu cầu rà soát pháp lý, tính toán phương án chấm dứt dự án cũ để lập dự án mới với nhà đầu tư đủ năng lực và công nghệ chế biến sâu. Đây là quyết định mang tính nguyên tắc: không cứu dự án bằng mọi giá, mà dám đóng lại một mô hình cũ không hiệu quả để mở đường cho cách làm mới. Sáng 7/5, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đã chủ trì cuộc họp với tỉnh Hà Tĩnh, các bộ, ngành và Tập đoàn Than – Khoáng sản Việt Nam về thực trạng, vướng mắc của dự án khai thác và tuyển quặng sắt Thạch Khê.
Tỉnh Hà Tĩnh kiến nghị chấm dứt dự án đã phê duyệt để lập dự án đầu tư mới, khắc phục tồn tại về đầu tư, đất đai, tài chính, hiệu quả kinh tế – xã hội, môi trường, công nghệ khai thác, phương án vận chuyển, đổ thải. Điều đáng chú ý là Chính phủ không chỉ yêu cầu dừng một dự án treo, mà còn yêu cầu tìm nhà đầu tư có đủ năng lực, có nhà máy chế biến sâu, công nghệ cao, đáp ứng yêu cầu môi trường và giải quyết được tồn tại cũ, bảo đảm hài hòa lợi ích các bên. "Từ các ý kiến, lãnh đạo Chính phủ giao Bộ Tài chính tổng hợp, báo cáo Chính phủ xem xét, quyết định trước ngày 15/5". Mốc thời gian này biến lời hứa xử lý dứt điểm thành cam kết có thể kiểm chứng.
Đất nông lâm trường: phải rõ ranh giới, rõ chủ thể thì mới sinh giá trị
Một mảng khác nhưng cùng bản chất nút thắt là đất nông lâm trường. Thu hồi và bàn giao đất mới chỉ là một khâu trong quá trình sắp xếp, xử lý đất có nguồn gốc nông, lâm trường. Quỹ đất chỉ phát huy giá trị khi từng diện tích có ranh giới rõ, chủ thể chịu trách nhiệm cụ thể, người dân có động lực đầu tư và mô hình liên kết tạo sinh kế phù hợp. Tại một doanh nghiệp như Công ty TNHH Một thành viên Lâm nghiệp Bắc Kạn, diện tích được giao và sử dụng là 14.577 ha, trong đó 13.798 ha đã được cấp giấy chứng nhận, 281 ha đã thu hồi phục vụ phát triển kinh tế – xã hội, 135,77 ha không còn nhu cầu dự kiến bàn giao địa phương. Ngay trong một hồ sơ vẫn tồn tại diện tích đang tranh chấp với hàng trăm hộ dân – minh chứng cho tình trạng “đất vô chủ thể rõ ràng”.
Nếu không chuẩn hóa dữ liệu đất nông lâm trường, không gắn từng thửa đất với một chủ thể chịu trách nhiệm, mọi chủ trương gỡ vướng mắc hạ tầng ở nông thôn sẽ mắc kẹt. Theo một kế hoạch của Tỉnh ủy Thái Nguyên thực hiện kết luận của Bộ Chính trị, các công ty nông, lâm nghiệp phải hoàn thành rà soát đất đai, lập, hoàn chỉnh hoặc điều chỉnh phương án sử dụng đất trong năm 2026. Đất không còn nhu cầu, sử dụng không hiệu quả hoặc không phù hợp quy hoạch phải lập hồ sơ bàn giao. Khi từng thửa có chủ, từng hợp đồng có cơ chế hưởng lợi hợp lý và từng kết luận thanh tra được thực hiện đến cùng, đất nông lâm trường mới trở thành nguồn lực phát triển bền vững. Nếu người dân chỉ nhận giá trị nhỏ sau một chu kỳ quá dài, mô hình liên kết khó trở thành sinh kế bền vững.
Thông điệp chính sách: không còn chỗ cho gia hạn vô thời hạn
Nhìn vào cách Chính phủ xử lý dự án treo Việt Nam – từ Công điện 58 đến yêu cầu xử lý mỏ sắt Thạch Khê – có thể thấy một triết lý quản lý mới: chấp nhận đối mặt sai sót quá khứ để giải phóng tương lai. Các địa phương được yêu cầu rà soát, phân loại từng dự án tồn đọng, làm rõ nguyên nhân và trách nhiệm để đưa ra giải pháp cụ thể; nếu không làm rõ hồ sơ, căn cứ pháp lý và trách nhiệm từng bên, việc luẩn quẩn trong tháo gỡ rất dễ lặp lại. Theo Bộ Tài chính, mục tiêu cuối cùng không phải chỉ làm giảm số lượng dự án trên hệ thống, mà là đưa dự án đủ điều kiện trở lại hoạt động, xử lý đúng quy định dự án không còn khả năng triển khai và giải phóng các nguồn lực đang bị ách tắc.
Điểm yếu lớn nhất hiện nay không phải thiếu quy hoạch, mà là thiếu kỷ luật thực thi và thiếu cơ chế buộc người có trách nhiệm phải chọn: hoặc tháo gỡ nút thắt để dự án chạy, hoặc thu hồi để xã hội dùng nguồn lực vào nơi hiệu quả hơn. Việc yêu cầu cập nhật tình hình xử lý trên Hệ thống 751 trước 15/9, đặt hạn chót xem xét các kiến nghị của Hà Tĩnh về Thạch Khê trong tháng 5, hay yêu cầu hoàn thành rà soát đất nông lâm trường trong năm 2026 đều gửi đi một thông điệp: thời của gia hạn vô thời hạn đã hết. Nếu các cấp thực thi bám đúng tinh thần đó, những bãi đất hoang, những khu quy hoạch dở dang có cơ hội trở thành công trình hạ tầng, nhà máy, cánh rừng và cánh đồng mang lại sinh kế thực cho người dân.
