Khi di sản chỉ sống được bằng ngôn ngữ của người trẻ
Dự án Lê Quý Đôn RE:CODE là mô hình dạy di sản cho học sinh thông qua học tập qua trải nghiệm, nơi môn Ngữ văn được đưa ra khỏi trang sách, kết nối với lịch sử và đời sống, để chính học sinh thế hệ Z trở thành người kể chuyện, sáng tạo sản phẩm và diễn giải di sản 300 năm bằng ngôn ngữ của mình. Đây không phải hoạt động ngoại khóa “cho vui”, mà là một tuyên bố giáo dục: nếu chúng ta muốn di sản sống trong thế hệ mới, phải trả lại cho người trẻ quyền diễn giải và sáng tạo ở lớp học. Khoảng 1.500 học sinh cùng 16 câu lạc bộ lịch sử học và học thuật đã tham gia nghiên cứu, giải mã di sản văn hóa – lịch sử gắn với nhà bác học Lê Quý Đôn. Con số này cho thấy, khi cách tiếp cận thay đổi, di sản không còn là gánh nặng kiến thức mà trở thành sân chơi tri thức của Gen Z. Dự án diễn ra từ 07/9 đến 05/10 với quy mô cấp Cụm chuyên môn 5, sau đó là lễ báo cáo kết quả vào sáng 12/10, biến sân trường thành không gian trình diễn và lan tỏa tri thức.
Từ trang sách đến sân khấu: Ngữ văn bước ra đời sống
Điểm đột phá của Lê Quý Đôn RE:CODE nằm ở cách giáo dục Ngữ văn hiện đại: không dừng ở đọc – chép – thuộc lòng, mà biến giờ học thành không gian sáng tạo đa trải nghiệm. Những kiến thức về danh nhân, mốc thời gian, thư tịch cổ được học sinh “phiên dịch” thành infographic, podcast, poster, truyện tranh, short clip, flashcard và nhiều sản phẩm ứng dụng khác. Khi văn chương bước ra khỏi trang sách, học sinh buộc phải tư duy, chọn lọc, kể lại bằng giọng của mình – đó là năng lực mà mọi chương trình Ngữ văn đang tìm kiếm. Theo các giáo viên Ngữ văn của trường, câu hỏi khởi động dự án là: “Một nhà bác học của thế kỷ XVIII đã để lại điều gì cho chúng ta hôm nay?” Chính câu hỏi này mở ra không gian để học sinh giải mã di sản bằng góc nhìn thế hệ mình, thay vì lặp lại lời giảng của thầy cô. Hơn 1.500 học sinh reo hò, cổ vũ khi những sản phẩm học tập vốn chỉ nằm trên trang giấy được trình làng bằng brochure, video, sân khấu hóa, tranh biện và các hoạt động trải nghiệm. Đó là hình ảnh hiếm thấy nếu Ngữ văn vẫn bị dạy như một môn “thuộc bài”.
Gen Z kể chuyện Lê Quý Đôn bằng ngôn ngữ của mình
Dự án không biến Lê Quý Đôn thành pho tượng bất động, mà khắc họa ông như một “Người Đồng Hành” gần gũi với người trẻ trên hành trình khám phá tri thức. Nhóm Học thuật – Khám phá cho phép học sinh tự thu thập dữ liệu, phân tích, rồi chuyển hóa tri thức của danh nhân thành các định dạng truyền thông hiện đại; những con số, mốc lịch sử trở nên sinh động dưới góc nhìn đồ họa của Gen Z. Nhóm Trải nghiệm – Sáng tác lại yêu cầu các em nhập vai, tập tư duy khoa học và ghi chép tỉ mỉ theo cảm hứng từ Kiến văn tiểu lục, viết các đoạn khảo cứu ngắn, đối thoại và phản biện vấn đề xã hội bằng góc nhìn đa chiều. Từ Quế Đường thi tập, học sinh sáng tạo tập thơ ngắn, bộ thẻ ghi điều ước “Con đường công danh”, kết nối ước mơ tuổi trẻ với chí hướng sĩ tử xưa. Khi các em viết ước nguyện lên con đường ấy, di sản không còn là chuyện của quá khứ mà trở thành tấm gương soi hiện tại. Câu nói của một học sinh: “Ông học tập là để giúp đời… mình học hành không chỉ cho bản thân mà giúp đỡ gia đình, bạn bè và giúp cho đất nước phát triển” cho thấy di sản 300 năm đã cất lời bằng ngôn ngữ giá trị mà Gen Z hiểu và chấp nhận.
Học tập qua trải nghiệm: từ người thụ hưởng sang người kiến tạo
Điều đáng nói là toàn bộ cấu trúc dự án được thiết kế để học sinh không còn ở vị thế thụ hưởng thụ động. Thay vì tiếp nhận kiến thức theo lối đọc – ghi nhớ, các em chủ động tìm kiếm tư liệu, chọn lọc thông tin, xây dựng ý tưởng, chuyển hóa tri thức thành sản phẩm và trình bày trước cộng đồng. Đây là dạy di sản cho học sinh bằng mô hình học tập qua trải nghiệm đúng nghĩa: học đi đôi với hành, tư duy đi đôi với trình diễn. Mô hình giáo dục mới cũng buộc Ngữ văn kết nối chặt chẽ với Lịch sử và Địa lý, phát triển tư duy liên môn và kỹ năng phân tích dữ liệu số. Nhóm Biểu diễn – Báo cáo trải dài từ “Tuổi thơ thần đồng”, “Lều chõng lên kinh” đến “Ngòi bút trăm hoa” và “Tiếp bước tiền nhân”; học sinh trực tiếp viết kịch bản, đóng kịch, hòa âm phối khí, biên đạo hát múa và thuyết trình. Một vở kịch tái hiện hành trình Lê Quý Đôn đi sứ nhà Thanh, với cảnh “đàm phán” trên sân khấu, đã giúp nhiều em hiểu thêm về bản lĩnh ngoại giao và giao lưu văn hóa của nhà bác học. Khi các em đứng trên sân khấu để bảo vệ sản phẩm của mình, di sản không chỉ được học mà còn được sống lại trong trải nghiệm cá nhân.
Bài học cho giáo dục Ngữ văn hiện đại từ RE:CODE
Lê Quý Đôn RE:CODE không phải một sự kiện “làm cho xong” kỷ niệm 300 năm ngày sinh danh nhân, mà là bước đi thử nghiệm cho giáo dục Ngữ văn hiện đại. Góc triển lãm vinh danh Lê Quý Đôn tại thư viện, khu tự học từ tháng 10 đến hết tháng 11 sẽ tiếp tục trưng bày những sản phẩm xuất sắc, kéo dài đời sống của dự án trong cộng đồng học sinh. Nhờ sự kết hợp giữa trò chơi tư duy, ấn phẩm trực quan và các hoạt động trải nghiệm do chính học sinh làm chủ, mô hình này chứng minh hiệu quả trong việc đổi mới tư duy giáo dục, biến hành trình chinh phục tri thức thành niềm vui sống động. Thông điệp rõ ràng: muốn dạy di sản cho học sinh trong thời đại số, không thể giữ Ngữ văn và lịch sử trong khuôn khổ bài giảng một chiều. Khi văn chương bước ra khỏi trang sách để hiện diện trong đời sống học đường, môn Ngữ văn không chỉ bồi dưỡng năng lực đọc, viết, cảm thụ, mà còn hình thành những người trẻ biết suy nghĩ độc lập, sáng tạo và trân trọng giá trị văn hóa dân tộc. Di sản sẽ tiếp tục “cất lời” bằng ngôn ngữ Gen Z, miễn là nhà trường dám trao cho học sinh vai trò người kể chuyện.
