Không gian ngầm cần được nhìn như một mạng lưới đô thị
Không gian ngầm là phần lòng đất được tổ chức để bố trí công trình, dịch vụ và hạ tầng, kết nối với các hoạt động trên mặt đất nhằm đáp ứng nhu cầu đi lại và vận hành đô thị. Với TP.HCM, đây không nên chỉ là tầng mở rộng của từng tòa nhà, mà phải là một mạng lưới được quy hoạch và quản lý thống nhất.
Quỹ đất trung tâm ngày càng hạn chế trong khi thành phố cùng lúc phải giải quyết ùn tắc, thiếu chỗ đỗ xe và nhu cầu phát triển hạ tầng. Những hành lang đi bộ nối ga metro với các công trình có thể giúp người dân tránh nắng mưa, tiếp cận giao thông công cộng thuận tiện hơn. Nhưng lợi ích ấy chỉ thành hiện thực nếu các lối đi liên tục, dễ tiếp cận với người khuyết tật, người cao tuổi và trẻ em; mạng lưới rời rạc sẽ biến công trình ngầm thành những điểm đến tách biệt.
Vì vậy, quy hoạch đô thị cần xác định nơi nào cần kết nối trước, thay vì để từng dự án tự quyết định lối xuống và ranh giới sử dụng.
Địa chất và nước ngầm phải định hình cách xây dựng
Với nền đất yếu, phát triển xuống dưới mặt đất không thể áp dụng một công thức xây dựng chung. Điều kiện địa chất, địa mạo, thủy văn và khí tượng phải được khảo sát trước khi chọn vị trí, độ sâu và giải pháp thi công; quản lý đất nền và nguồn nước dưới đất cũng là một phần của bài toán, không phải khâu xử lý bổ sung.
Quy định hiện hành cho phép người sử dụng đất khai thác đến độ sâu tối đa 15 m trong ranh giới thửa đất mà không phải nộp tiền sử dụng không gian ngầm. Vượt ngưỡng này hoặc làm tại khu vực chưa có quy hoạch ngầm, dự án phải có khảo sát địa kỹ thuật, thủy văn và giải pháp bảo vệ công trình hiện hữu, hạn chế sụt lún, chống ngập, bảo đảm thoát nạn. Đây là hàng rào cần thiết: thuận lợi thủ tục không thể thay thế đánh giá rủi ro tại từng địa điểm.
Chủ đầu tư còn được yêu cầu khảo sát, quan trắc biến dạng nền móng và đánh giá nguy cơ thấm, sụt lún. Bảo vệ tầng chứa nước và an toàn sau khi công trình ngừng sử dụng cũng phải nằm trong tính toán ngay từ đầu.
Chống ngập phải là tiêu chí quy hoạch, không phải phương án vá lỗi
Công trình ngầm có thể giúp thành phố ứng phó với mưa lớn, nhưng cũng có thể trở thành điểm tổn thương nếu nước tràn vào và lối thoát không được tính đúng. Bởi vậy, chống ngập, phòng cháy và thoát nạn cần được xem là điều kiện thiết kế cốt lõi, cùng với khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.
Các hồ điều tiết và bể chứa ngầm có thể giữ nước mưa trong lúc mưa lớn rồi xả dần vào sông, kênh rạch, nhưng chỉ phù hợp khi được tính trong phương án thoát nước và kiểm soát ngập tổng thể của khu vực. Tương tự, việc đặt tuyến giao thông cạnh hệ thống thoát nước cần dựa trên dữ liệu địa chất, công trình hiện hữu và nguy cơ sụt lún, ngập; nếu thiếu phối hợp, một hạng mục có thể làm tăng rủi ro cho hạng mục khác.
Hướng tiếp cận hợp lý là gắn giao thông ngầm với thoát nước, hầm kỹ thuật và các công trình công cộng từ khâu quy hoạch. Hiệu quả không nằm ở số lượng hầm, mà ở khả năng phục vụ đô thị mà không làm trầm trọng thêm hiểm họa nước.
Luật mới mở đường, nhưng quy hoạch tích hợp mới quyết định hiệu quả
Luật Phát triển đô thị số 18/2026/QH16 có hiệu lực từ ngày 1/10/2026; cùng ngày, hai nghị quyết của HĐND TP.HCM về quy hoạch và chính sách quản lý, khai thác không gian ngầm cũng bắt đầu có hiệu lực. Nghị quyết 58/2026/NQ-HĐND, ban hành ngày 22/9/2026, cụ thể hóa một số quy định về khai thác; cơ chế cho phép dành tối đa 20–25% diện tích sàn của một số dự án giao thông ngầm và bãi đỗ xe ngầm cho hoạt động thương mại nhằm hỗ trợ vận hành.
Khung pháp lý tạo nền tảng để phối hợp các công trình, nhưng thành phố vẫn cần một quy hoạch không gian ngầm toàn diện, triển khai theo giai đoạn và ưu tiên nơi có nhu cầu cấp thiết. Kết nối nên tập trung quanh ga metro và các điểm có lưu lượng người đi bộ, đồng thời dành chỗ cho đường ống, thoát nước và hào kỹ thuật dùng chung. Nếu mỗi dự án chỉ tối ưu trong ranh giới riêng, thành phố sẽ lặp lại tình trạng chồng lấn và đào xới nhiều lần.
Sở Xây dựng đang tham mưu hoàn thiện dự thảo quy định quản lý, trong đó có định hướng xây dựng cơ sở dữ liệu GIS 3D tích hợp quy hoạch, giao thông ngầm, thoát nước, địa chất và thủy văn. Đây là bước cần thiết để kiểm soát va chạm giữa các công trình. Thành công sẽ không được đo bằng số tầng hầm, mà bằng một mạng lưới an toàn, kết nối được và phục vụ công chúng.
