Luật Phát triển đô thị: chiếc chìa khóa thể chế cho mục tiêu tăng trưởng hai con số
Luật Phát triển đô thị là khung pháp lý mới gồm 5 chương, 66 điều, được xây dựng trên tinh thần phân cấp, phân quyền mạnh mẽ với phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, nhằm mở không gian thể chế và trao cơ chế đặc thù để các đô thị, đặc biệt là Thành phố Hồ Chí Minh, chủ động tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế - xã hội. Từ ngày 1/10/2026, đạo luật chính thức có hiệu lực, ngay lập tức đặt TPHCM vào một quỹ đạo quản trị đô thị hoàn toàn khác: không còn phụ thuộc nặng nề vào “xin – chờ – hướng dẫn”, mà chuyển sang mô hình thành phố tự quyết trong khuôn khổ luật. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật pháp lý, mà là bước ngoặt cho tham vọng tăng trưởng hai con số mà lãnh đạo thành phố đã nêu ra như một mục tiêu bắt buộc phải thay đổi cách làm cũ để đạt được. Theo quan điểm của người viết, ý nghĩa lớn nhất của Luật Phát triển đô thị không nằm ở số điều khoản, mà nằm ở việc khẳng định TPHCM phải được coi như một “siêu đô thị” với cơ chế vận hành riêng: thành phố được trao thêm quyền, nhưng đồng thời phải chịu trách nhiệm trực diện trước người dân về mọi quyết định phân quyền đó.
Phân quyền thực chất và 7 nhóm cơ chế đặc thù: TPHCM lần đầu có “không gian thể chế” đúng với tầm vóc
Trái tim của Luật Phát triển đô thị là tư duy phân quyền triệt để: luật này ưu tiên được áp dụng khi có xung đột với những luật khác về cùng một vấn đề, tạo nền tảng ổn định cho cơ chế đặc thù thành phố. Đáng chú ý, đạo luật trao khoảng 240 nội dung để HĐND, UBND và Chủ tịch UBND TPHCM tự quy định chi tiết, không chờ nghị định hay thông tư hướng dẫn như cách làm cũ. Quan điểm người viết là: đây là bước dũng cảm, đặt trách nhiệm vận hành lên chính quyền đô thị thay vì “đẩy” lên cấp trên. Luật thiết kế 7 nhóm chính sách đặc thù cho TPHCM, từ tổ chức bộ máy, quy hoạch đô thị mới đến nhà ở, văn hóa, khoa học – công nghệ, nguồn lực phát triển và liên kết vùng. Một điểm có thể coi là tuyên ngôn đổi mới: thành phố được chủ động quyết định tổng số biên chế công chức, viên chức tăng thêm không quá 20% so với số Trung ương giao, đồng thời quyết định số lượng đại biểu HĐND các cấp và chính sách thu nhập cho khu vực công. Đây là đòn bẩy nhân sự mà nếu dùng tốt, TPHCM sẽ có đội ngũ đủ đông và đủ giỏi để vận hành các cơ chế đặc thù thành phố vốn phức tạp. Việc HĐND TPHCM đã thông qua 24 nghị quyết để triển khai Luật trước thời điểm có hiệu lực cho thấy thành phố không muốn Luật nằm trên giấy, mà kỳ vọng biến không gian thể chế mới thành chương trình hành động cụ thể cho từng lĩnh vực. Người viết cho rằng, chính tốc độ ra nghị quyết sẽ là thước đo đầu tiên cho quyết tâm thực sự của bộ máy.
Quy hoạch đô thị mới: TOD, không gian ngầm và kinh tế biển Cần Giờ sẽ định hình diện mạo siêu đô thị
Nếu trước đây TPHCM thường bị phê phán vì quy hoạch chắp vá, thì Luật Phát triển đô thị tạo cơ hội để thành phố thiết kế lại không gian sống lẫn không gian kinh tế trên một bản đồ mới. Thành phố được lập một Quy hoạch tổng thể, song song với phân cấp mạnh về quy hoạch không gian ngầm, không gian tầm thấp và tầm cao – điều kiện tiên quyết để trở thành siêu đô thị hiện đại. Đây là điểm mà người viết đánh giá là mang tính nền tảng: TPHCM lần đầu có quyền “vẽ lại” ba chiều của đô thị, thay vì bị giới hạn bởi tư duy mặt bằng. Mô hình quy hoạch đô thị mới theo định hướng giao thông công cộng (TOD) được trao cơ chế riêng, cho phép khai thác hiệu quả quỹ đất quanh các tuyến đường sắt, nhà ga và các đầu mối giao thông. Theo kế hoạch, đến năm 2030, TPHCM dự kiến hoàn thành thêm 6 tuyến metro với tổng chiều dài khoảng 255km, kết nối cả Tân Sơn Nhất và Long Thành – nếu TOD được thực thi nghiêm túc, các tuyến metro này không chỉ là hạ tầng giao thông mà còn là trục phát triển kinh tế mới. Không thể bỏ qua kinh tế biển: cơ chế phát triển các khu đô thị lấn biển tại Cần Giờ mở thêm dư địa cho kinh tế biển gắn với logistics, du lịch, dịch vụ tài chính và công nghiệp xanh. Đây là lựa chọn táo bạo, bởi đô thị lấn biển luôn đi cùng rủi ro môi trường; nhưng nếu được kiểm soát bằng quy hoạch không gian động như định hướng của lãnh đạo thành phố, Cần Giờ có thể trở thành “phòng thí nghiệm” cho mô hình phát triển bền vững mà cả vùng Đông Nam Bộ đang thiếu.
Nguồn lực phát triển và đời sống người dân: từ chính sách đến lợi ích cụ thể
Luật Phát triển đô thị sẽ vô nghĩa nếu không chuyển thành lợi ích thiết thực cho người dân. Ở đây, TPHCM được trao cả quyền lẫn trách nhiệm về nhà ở, dịch vụ và an sinh. Thành phố có thể quyết định chỉ định chủ đầu tư dự án nhà ở xã hội, nhà lưu trú trên quỹ đất do Nhà nước quản lý – công cụ mạnh để đẩy nhanh nguồn cung nhà ở cho người thu nhập thấp thay vì để dự án “đóng băng” vì thủ tục. Một số khoản thu mới theo quy định của luật mà pháp luật ngân sách chưa quy định sẽ được xác định là nguồn thu thành phố được hưởng toàn bộ, tạo thêm dư địa tài chính để TPHCM phát hành trái phiếu đô thị, trái phiếu dự án và đầu tư vào hạ tầng, chỉnh trang đô thị. Khi các dự án hạ tầng, cải tạo không gian và nhà ở xã hội được tháo gỡ, đất đai sẽ được khai thác hiệu quả hơn, kéo theo việc làm trong dịch vụ, thương mại, logistics và các ngành kinh tế mới. Trong giáo dục, thành phố đã triển khai miễn học phí cho nhiều cấp học và hỗ trợ sách giáo khoa, và Luật mới tạo thêm khuôn khổ để mở rộng phúc lợi này. Trong y tế, TPHCM có cơ chế điều phối nguồn lực giữa các bệnh viện công lập và phát triển dịch vụ kỹ thuật cao phục vụ người nước ngoài – nếu triển khai tốt, người viết cho rằng người dân sẽ được hưởng hệ thống y tế chất lượng hơn, còn thành phố có thêm nguồn thu từ dịch vụ y tế cao cấp.
Thách thức thực thi: quyền lực đi kèm trách nhiệm và kỷ luật phát triển
Luật Phát triển đô thị được gọi là “chiếc chìa khóa vàng” vì nó mở ra không gian và cơ hội phát triển mới cho TPHCM, giúp thành phố phát huy mạnh mẽ tiềm năng, lợi thế và nguồn lực. Nhưng chiếc chìa khóa này cũng đi kèm rủi ro: khi luật cho phép thành phố tự ban hành quy định để áp dụng những cơ chế khác với luật, nghị quyết của Quốc hội trong nhiều lĩnh vực, vai trò giám sát của HĐND và người dân phải được tăng cường tương xứng. Luật đã dự liệu các cơ chế giám sát, thanh tra, kiểm tra và trách nhiệm giải trình để kiểm soát quyền lực, nhưng mức độ hiệu quả sẽ phụ thuộc vào kỷ luật thực thi và văn hóa quản trị của chính quyền đô thị. Người viết cho rằng, câu hỏi quan trọng nhất trong giai đoạn tới không còn là “TPHCM có đủ cơ chế đặc thù thành phố hay chưa”, mà là “thành phố có dám sử dụng triệt để các cơ chế đó để tự chịu trách nhiệm về quy hoạch, đầu tư và chất lượng sống của người dân hay không”. Nếu câu trả lời là có, Luật Phát triển đô thị sẽ trở thành nền móng để TPHCM phát triển thành đô thị đặc biệt văn minh, hiện đại, giữ vai trò đầu tàu tăng trưởng cho cả vùng Đông Nam Bộ và cả nước như mục tiêu đã đặt ra. Kết luận, Luật Phát triển đô thị không phải phép màu giải quyết mọi vấn đề, nhưng là điều kiện cần để TPHCM bước sang giai đoạn phát triển mới: đô thị tự chủ, có cơ chế linh hoạt, vừa mở rộng không gian kinh tế như trung tâm tài chính quốc tế, khu thương mại tự do, logistics tích hợp, vừa buộc mình phải xây dựng một kỷ luật phát triển dựa trên trách nhiệm giải trình trước người dân.
