Cơ chế đặc thù APEC 2027 là gì và vì sao gây tranh luận?
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là tập hợp các chính sách đặc biệt do Quốc hội ban hành để tháo gỡ vướng mắc dự án, đẩy nhanh tiến độ các công trình hạ tầng phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Phú Quốc, đồng thời tạo cơ sở pháp lý an toàn cho cán bộ thực thi trong một bối cảnh nhiệm vụ chính trị – đối ngoại đặc biệt quan trọng. Chiều 7/8, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Quốc hội đã thảo luận tại Hội trường về dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù cho các dự án, công trình phục vụ APEC tại đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Trước đó, các Tổ thảo luận ngày 3/8 đều thống nhất sự cần thiết của Nghị quyết, coi đây là công cụ xử lý tình huống “đặc biệt” về tiến độ và khối lượng hạ tầng. Vấn đề không còn là “có làm hay không”, mà là làm thế nào để cơ chế đặc thù không biến thành đặc quyền, đặc lợi.
Áp lực tiến độ và tham vọng nâng tầm Phú Quốc hạ tầng
Danh mục phục vụ APEC gồm 21 công trình, trong đó có 10 dự án đầu tư công và 11 dự án hợp tác công tư (PPP). Đây không chỉ là vài hạng mục chỉnh trang, mà là một gói nâng cấp Phú Quốc hạ tầng quy mô lớn: xây mới sân bay, trung tâm hội nghị, hệ thống đường giao thông chính, đường tàu điện, cùng hạ tầng xử lý rác thải, nước thải, nước sạch. Các đại biểu thẳng thắn rằng quỹ thời gian rất ngắn, trong khi khối lượng hạ tầng phải hoàn thành là “rất lớn”, buộc phải có giải pháp đủ mạnh ngay bây giờ. Theo lộ trình mà địa phương cam kết, các mốc tiến độ chính phải hoàn thành trong năm 2027: tháng 3 xong sân bay, 30/4 hoàn thành trung tâm hội nghị, tháng 6 hoàn tất giao thông và hạ tầng môi trường. Nghị quyết Quốc hội vì thế là “đường băng pháp lý” duy nhất để kịp cất cánh, nếu không muốn APEC trở thành cuộc chạy nước rút bất khả thi.
Cơ chế đặc thù: tháo gỡ vướng mắc dự án nhưng không hợp pháp hóa sai phạm
Tâm điểm của Nghị quyết Quốc hội là tháo gỡ vướng mắc dự án bằng cách cắt giảm điểm nghẽn thủ tục, nhất là về đầu tư, quy hoạch, đất đai và vật liệu xây dựng. Đề xuất cho phép chỉ định thầu hoặc đấu thầu hạn chế với các dự án cốt lõi như sân bay, trung tâm hội nghị, hạ tầng số, giao thông kết nối; đồng thời triển khai song song quy hoạch, đánh giá tác động môi trường, giao đất, giao mặt nước biển để rút ngắn 6–9 tháng chuẩn bị. Một giải pháp khác là quy trình rút gọn cấp phép khoáng sản san lấp, nghiệm thu từng phần và thanh toán đến 80% khối lượng hoàn thành, giúp giải phóng dòng tiền cho nhà thầu. Tuy nhiên, Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu “không hợp pháp hóa các sai phạm có tính vụ lợi” và không loại trừ trách nhiệm tập thể, cá nhân nếu có hành vi vụ lợi. Nói cách khác, cơ chế đặc thù không phải “lá bùa miễn trừ” cho sai phạm, mà là đường dẫn hẹp giữa nhu cầu tăng tốc và kỷ cương pháp luật.
Tiêu chí rõ ràng, trách nhiệm đặc biệt và bảo vệ người dám làm
Nhiều đại biểu yêu cầu cơ chế đặc thù APEC 2027 phải được thiết kế với tiêu chí rõ ràng cho từng nhóm dự án, chỉ ra cụ thể khó khăn, nguyên nhân là khoảng trống pháp luật hay do quy định hiện hành lạc hậu. Nếu không, Nghị quyết sẽ bị lợi dụng để “nhồi” các dự án ngoài danh mục, biến APEC thành cái cớ cho lợi ích nhóm. Đồng thời, cơ chế đặc thù phải đi liền với trách nhiệm đặc biệt của người đứng đầu, kèm điều khoản bảo vệ cán bộ thực thi vì lợi ích chung, phân biệt rạch ròi với hành vi tiêu cực. Một đại biểu cảnh báo tâm lý e ngại ký, sợ sai, khi nhiều dự án lớn đang thanh tra, kiểm tra; vì vậy Nghị quyết phải quy định cụ thể trường hợp nào được bảo vệ trách nhiệm, trường hợp nào không, làm rõ bản chất sai phạm và căn cứ chỉ đạo. Nếu không xác định ranh giới đúng – sai đủ rõ, chúng ta sẽ tạo cơ chế mà không ai dám sử dụng.
Kết luận: tăng tốc nhưng không đánh đổi kỷ luật và chủ quyền
APEC là cơ hội để Phú Quốc bứt phá thành trung tâm dịch vụ, du lịch tầm quốc tế, nhưng cũng là phép thử về năng lực quản trị hạ tầng và pháp luật. Cơ chế đặc thù APEC 2027 chỉ có ý nghĩa khi đạt ba điều kiện: tháo gỡ đúng “nút thắt” thủ tục; đồng bộ với pháp luật hiện hành về đầu tư công, ngân sách, xây dựng, đất đai; và không làm suy giảm yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh ở địa bàn chiến lược như Phú Quốc. Quốc hội đã yêu cầu làm rõ cơ sở chính trị, pháp lý, thực tiễn của từng chính sách, xác định thời điểm có hiệu lực và hết hiệu lực, cùng quy định chuyển tiếp để các dự án tiếp tục đến khi hoàn thành mà không lệch mục tiêu ban hành Nghị quyết. Lựa chọn cuối cùng rất rõ: hoặc tăng tốc có kỷ luật, với trách nhiệm đặc biệt đi cùng chính sách đặc biệt; hoặc chấp nhận biến cơ chế đặc thù thành cánh cửa mở cho rủi ro mà không ai kiểm soát.
