Khi sợi ADN trở thành chiếc chìa khóa trả lại tên tuổi cho người lính
Giám định ADN liệt sĩ là quá trình sử dụng công nghệ phân tích vật chất di truyền từ hài cốt kết hợp với mẫu ADN của thân nhân trong cơ sở dữ liệu để xác định danh tính hài cốt đã mất thông tin, qua đó khôi phục tên tuổi, quan hệ huyết thống và trả người đã hy sinh về đúng gia đình, quê hương sau nhiều thập kỷ thất lạc. Công nghệ ADN Việt Nam không xuất hiện trong khoảng trống lịch sử, mà là lời đáp muộn màng cho nỗi chờ đợi kéo dài hơn nửa thế kỷ của hàng trăm nghìn gia đình có người thân “đi mà không về”. Có người tuổi đã ngoài 90 vẫn ôm tấm giấy báo tử úa màu, chỉ còn một ước nguyện cuối đời: biết người thân mình đang nằm ở đâu để đưa các anh trở về với tên tuổi, gia đình và quê hương.
Chiến dịch 500 ngày đêm: khoa học bước vào cuộc chạy đua với thời gian
Điểm ngoặt của hành trình tìm kiếm liệt sĩ mất tích là khi Nhà nước chủ động biến đau đáu của người dân thành nhiệm vụ khoa học và chính trị cụ thể. Chiến dịch 500 ngày đêm về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được Ban Chỉ đạo quốc gia phát động từ ngày 15/3/2026 đến ngày 27/7/2027, coi việc xây dựng ngân hàng dữ liệu ADN quốc gia là nhiệm vụ trọng tâm. Đến nay, chiến dịch đã thu nhận hơn 93.000 mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ, đồng bộ hàng chục nghìn mẫu vào cơ sở dữ liệu ADN, tạo nền tảng đối sánh trong những năm tới. Theo một báo cáo, cả nước vẫn còn hơn 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và trên 300.000 ngôi mộ chưa xác định được thông tin – con số cho thấy đây là cuộc chạy đua khắc nghiệt với thời gian, đặc biệt khi nhiều thân nhân trực hệ nay đã tuổi cao, sức yếu.
Từ ký ức chiến trường đến cơ sở dữ liệu ADN: khoa học gọi đúng tên người lính
Trong nhiều thập kỷ, việc xác định danh tính hài cốt chủ yếu dựa vào hồ sơ quân đội, sơ đồ mộ chí, lời kể đồng đội, những chuyến đi không biết điểm dừng của thân nhân. Sau hơn nửa thế kỷ, tư liệu thiếu, địa danh thay đổi, nhân chứng lần lượt qua đời, khiến cách làm truyền thống gần như chạm trần. Công nghệ ADN mở ra cánh cửa mới: mỗi mẫu sinh phẩm của thân nhân được thu nhận hôm nay trở thành dữ liệu quan trọng để đối sánh, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ với độ tin cậy cao. Quy trình không dừng ở việc lấy mẫu, mà kéo dài từ mã hóa thông tin, kiểm tra dữ liệu, bảo quản mẫu sinh phẩm, tách chiết ADN, đến xây dựng hồ sơ điện tử trong một cơ sở dữ liệu thống nhất. Kết quả giám định ADN không đứng một mình, mà bổ sung căn cứ khoa học cho hồ sơ lịch sử trước khi cơ quan có thẩm quyền kết luận cuối cùng. Chính sự kết hợp giữa ký ức và gen này biến nỗi nhớ thành bằng chứng, biến hoài niệm thành danh tính cụ thể.
Những cuộc đoàn viên muộn: nỗi chờ đợi hóa thành dữ liệu và nghi lễ
Đằng sau những con số của cơ sở dữ liệu là những hành trình đời người. Có những cuộc tìm kiếm kéo dài hơn nửa thế kỷ, những cuốn sổ tay chỉ ghi tên các chiến trường xưa, những lần cha mẹ qua đời mà vẫn không biết con nằm lại nơi đâu. Có những người hơn 60 năm nay miệt mài đi khắp nghĩa trang, nhưng mộ phần anh em ruột vẫn còn mất tích. Có người tuổi ngoài 90, chỉ còn đủ sức đi lấy mẫu ADN và gửi trọn hy vọng vào một ống nghiệm nhỏ. Mỗi mẫu sinh phẩm được thu nhận hôm nay vì thế không chỉ góp phần hoàn thiện cơ sở dữ liệu, mà còn mở thêm một cơ hội để những người đã hy sinh được xác định danh tính, trở về với gia đình và quê hương. Ở chiều ngược lại, mỗi phần mộ được lấy mẫu sinh phẩm là thêm một cơ hội để những người lính chưa biết tên có thể được xác định danh tính bằng khoa học ADN. Giám định ADN liệt sĩ không chỉ là thao tác phòng thí nghiệm; đó là cách xã hội thực hiện lời hứa không để bất kỳ người anh hùng nào bị lãng quên.
Tương lai của công nghệ ADN: trách nhiệm với quá khứ và sự an lòng của người sống
Nhìn về phía trước, câu chuyện khoa học ADN gắn chặt với trách nhiệm đạo lý. Tại một địa phương như Thanh Hóa, nơi có hơn 55.000 liệt sĩ, khoảng 37.720 trường hợp chưa đủ thông tin để xác định phần mộ, chiến dịch lấy mẫu được triển khai tại 25 nghĩa trang, đến cuối tháng 7 đã hoàn thành ở 16 nghĩa trang. Lũy kế, hơn 41.233 mẫu ADN thân nhân liệt sĩ đã được thu nhận, đưa địa phương trở thành nơi đầu tiên hoàn thành 100% kế hoạch thu nhận mẫu theo Chiến dịch 500 ngày đêm. Thời gian tới, chính quyền tiếp tục rà soát thông tin, bổ sung dữ liệu thân nhân, huy động nhân chứng lịch sử, cựu chiến binh để hoàn thiện cơ sở dữ liệu phục vụ xác định danh tính. Với dân tộc coi việc gọi đúng tên người đã khuất là phần của đạo lý, công nghệ ADN Việt Nam không chỉ là tiến bộ kỹ thuật mà là công cụ để trả lại những nghi lễ an táng trọn vẹn, với tên tuổi, gia phả, sự chứng kiến của gia đình và cộng đồng. Hành trình tìm kiếm liệt sĩ mất tích vì thế không còn là những bước chân đơn độc của thân nhân, mà là chiến dịch có tổ chức, có khoa học, và có điểm đến là sự an lòng của người sống.
