Quảng Ngãi đổi trục phát triển: từ tỉnh công nghiệp sang trung tâm kinh tế biển
Quảng Ngãi hướng tới trở thành trung tâm kinh tế biển quốc gia là chiến lược chuyển đổi mô hình phát triển, lấy kinh tế biển Quảng Ngãi làm trục chính, kết hợp công nghiệp, năng lượng tái tạo, logistics và du lịch biển – đảo trong một không gian được tổ chức lại từ bờ biển đến đồng bằng và vùng cao, nhằm tạo cực tăng trưởng mới cho phía Nam khu vực miền Trung. Đây không phải khẩu hiệu mà là bước ngoặt chính trị – kinh tế đã được “chốt” bằng Nghị quyết 12-NQ/TU về phát triển kinh tế biển giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn 2045. Nghị quyết yêu cầu chuyển từ tư duy khai thác sang quản trị không gian biển, phát triển kinh tế xanh, tuần hoàn, kinh tế số và các ngành kinh tế biển mới, đồng thời kiên quyết không đánh đổi môi trường để lấy tăng trưởng. Hướng đi này cho thấy Quảng Ngãi muốn thoát khỏi hình ảnh một tỉnh phụ thuộc vào công nghiệp nặng để bước vào giai đoạn phát triển bền vững hơn.
Điểm tựa cho cú chuyển trục này là nền tảng tăng trưởng đã được kiểm chứng. Năm 2025, GRDP Quảng Ngãi đạt 92.348 tỷ đồng, tăng 10,02% so với 2024 và đứng thứ 6 trên 34 địa phương về tốc độ tăng trưởng, nằm trong nhóm hiếm hoi đạt tăng trưởng hai con số. Đây là câu trả lời rõ ràng rằng tỉnh không khởi động tham vọng trung tâm kinh tế biển từ vạch xuất phát thấp. Quy mô nền kinh tế theo giá hiện hành đạt 191.612 tỷ đồng, GRDP bình quân đầu người đạt 4.042 USD trong giai đoạn 2021–2025, cùng với tổng thu ngân sách vượt dự toán 31,6% và 5 năm liên tiếp vượt thu, đã tạo dư địa tài chính và sự tin tưởng của Trung ương đối với năng lực điều hành của địa phương. Vấn đề không còn là “Quảng Ngãi có thể tăng trưởng hay không”, mà là “tăng trưởng theo mô hình nào để không tự bào mòn tương lai biển đảo của mình”.
Kinh tế biển Quảng Ngãi: Dung Quất là động lực, Lý Sơn là không gian mở
Nếu phải chọn một trục chính cho kinh tế biển Quảng Ngãi, câu trả lời hiện nay là Dung Quất – Lý Sơn. Khu kinh tế Dung Quất tiếp tục được xác định là động lực quan trọng, là nơi tỉnh định hướng phát triển lọc hóa dầu, luyện kim, cơ khí, công nghiệp khí, công nghiệp hỗ trợ và năng lượng tái tạo theo hướng xanh, tuần hoàn, phát thải thấp, đồng thời chỉ thu hút có chọn lọc các dự án công nghệ cao, thân thiện với môi trường. Việc đặt mục tiêu sớm hình thành và phát huy hiệu quả Trung tâm Lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại đây cho thấy Quảng Ngãi không muốn “đứng bên lề” chuỗi năng lượng quốc gia mà muốn trở thành mắt xích trung tâm. Đây là lựa chọn táo bạo, bởi nếu thành công, Dung Quất không chỉ là khu kinh tế, mà là “trái tim” của trung tâm kinh tế biển tương lai.
Ở không gian dịch vụ, tỉnh chủ động mở rộng tầm nhìn ra biển – đảo với hạt nhân là tam giác du lịch Lý Sơn – Măng Đen – Văn hóa Sa Huỳnh, kết nối từ biển đến vùng rừng núi. Chuỗi sản phẩm du lịch biển đảo, sinh thái, cộng đồng, khảo cổ, địa chất, nghỉ dưỡng và chăm sóc sức khỏe được định vị như không gian tăng trưởng mới, bổ sung cho công nghiệp và logistics. Lý Sơn được định hướng xây dựng thành đảo du lịch sinh thái gắn với đô thị xanh, thông minh và các căn cứ dịch vụ hậu cần trên biển, song hành với bảo tồn hệ sinh thái và nâng cao sinh kế người dân. Tuy nhiên, để chuỗi này không chỉ nằm trên giấy, Quảng Ngãi buộc phải giải bài toán tích hợp du lịch với kinh tế biển: làm thế nào để tàu hàng, tàu dịch vụ và tàu du lịch cùng chia sẻ một không gian hạ tầng mà vẫn an toàn, hiệu quả và không phá vỡ bản sắc đảo.
Trong lĩnh vực thủy sản – “xương sống” truyền thống của kinh tế biển Quảng Ngãi – định hướng cũng không còn dừng ở tăng sản lượng. Tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030, sản lượng khai thác và nuôi trồng thủy sản trên biển đạt 267.882 tấn, đồng thời 100% sản lượng được chứng nhận, kiểm soát khai thác hợp pháp, hướng đến giảm dần khai thác ven bờ, nâng năng lực khai thác xa bờ, kiểm soát chặt hoạt động IUU và hình thành chuỗi giá trị gắn với thương hiệu, thị trường. Đó là bước chuyển từ “đánh bắt” sang “kinh doanh biển” đúng nghĩa. Song song, tỉnh kỳ vọng tối thiểu 60% doanh nghiệp hoạt động trong các ngành kinh tế biển ứng dụng công nghệ số, AI, dữ liệu lớn hoặc IoT, nhằm nâng năng suất và minh bạch hóa chuỗi cung ứng. Nếu làm được, kinh tế biển Quảng Ngãi sẽ không còn bị nhìn như khu vực lao động phổ thông, mà là ngành sử dụng công nghệ cao, có khả năng cạnh tranh trong chuỗi toàn cầu.
Điểm tựa Trung ương: cam kết hỗ trợ tài chính, năng lượng và hạ tầng
Một chiến lược trung tâm kinh tế biển sẽ khó đi xa nếu chỉ dựa vào nguồn lực tỉnh. Tín hiệu quan trọng là cuộc làm việc sáng 27/8 tại Quảng Ngãi giữa đoàn công tác Bộ Tài chính do Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn dẫn đầu với UBND tỉnh, thảo luận trực tiếp về kinh tế biển, năng lượng và hạ tầng. Phát biểu kết luận, Bộ trưởng đánh giá cao kết quả Quảng Ngãi đạt được, nhất là trong thu ngân sách và cơ cấu phát triển kinh tế, đồng thời đề nghị tỉnh tiếp tục phát huy tiềm năng, lợi thế về kinh tế biển, năng lượng tái tạo và du lịch nghỉ dưỡng; tổ chức sản xuất theo hướng xanh, sạch, chế biến sâu. Quan trọng hơn, Bộ Tài chính khẳng định tinh thần ủng hộ cao nhất, sẵn sàng ưu tiên hỗ trợ tối đa nguồn lực để Quảng Ngãi bứt phá thành cực tăng trưởng phía Nam của vùng. Đây là lời cam kết chính trị – tài chính mà không phải địa phương nào cũng có.
Sự đồng thuận giữa tỉnh và Trung ương thể hiện rõ trong các kiến nghị và phản hồi. Để tạo đột phá cho giai đoạn 2026–2030, Quảng Ngãi đề nghị hỗ trợ thực hiện Đề án Trung tâm lọc, hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Khu kinh tế Dung Quất; phát triển đặc khu Lý Sơn thành Trung tâm du lịch biển – đảo quốc gia; triển khai cao tốc Quảng Ngãi – Kon Tum; nâng cấp Quốc lộ 24; đầu tư đường ven biển Dung Quất – Sa Huỳnh giai đoạn III và IV; đồng thời bổ sung nguồn lực cho chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn khẳng định Bộ sẽ rà soát, ưu tiên hỗ trợ Quảng Ngãi, nhất là về hạ tầng giao thông và đường ven biển, để tỉnh từng bước trở thành trung tâm kinh tế biển năng động và cực tăng trưởng phía Nam. Nếu các đề án này được giải ngân đúng tiến độ, phát triển hạ tầng Quảng Ngãi sẽ tạo khung xương cho chiến lược biển – đồng bằng – cao nguyên mà Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đã nhấn mạnh.
Bên cạnh hỗ trợ chính sách, Bộ Tài chính cũng đặt kỳ vọng cụ thể lên Quảng Ngãi trong quản lý vốn và xử lý "di sản" dự án chậm. Kế hoạch vốn đầu tư công năm 2026 Thủ tướng giao cho tỉnh là 8.017 tỷ đồng; đến ngày 20/8, tỉnh mới giải ngân 2.797 tỷ đồng, tương đương 34,9% kế hoạch, nhưng đặt mục tiêu giải ngân 100% vào cuối năm. Song song, Quảng Ngãi thành lập Ban Chỉ đạo tháo gỡ khó khăn cho 111 dự án tồn đọng, trong đó dự kiến đến hết tháng 11/2026 sẽ giải quyết dứt điểm toàn bộ 61 dự án áp dụng cơ chế đặc thù theo Nghị quyết 29 và 50 dự án thuộc thẩm quyền tỉnh. Cách làm này cho thấy tỉnh nhận ra rằng muốn thành trung tâm kinh tế biển, không thể để những “nút thắt quá khứ” tiếp tục kéo lùi năng lực hạ tầng và lòng tin nhà đầu tư.
Năng lượng tái tạo và du lịch: hai chân còn yếu của chiến lược biển
Trong bức tranh trung tâm kinh tế biển, năng lượng tái tạo Quảng Ngãi và du lịch nghỉ dưỡng được xem là hai mảng màu hứa hẹn nhưng chưa đủ đậm. Nghị quyết của Tỉnh ủy định hướng phát triển năng lượng tái tạo theo hướng xanh, tuần hoàn, phát thải thấp, khuyến khích điện gió ngoài khơi, điện mặt trời và các dạng năng lượng tái tạo khác, đồng thời nghiên cứu ứng dụng khoa học, công nghệ để phát triển sản phẩm từ sinh vật biển. Bộ trưởng Bộ Tài chính cũng thống nhất cao với tiềm năng phát triển điện gió tại khu vực Kon Tum, đề nghị tỉnh sớm triển khai. Tuy nhiên, từ “tiềm năng” đến “công suất thực” là khoảng cách lớn, đòi hỏi không chỉ vốn mà còn quy hoạch lưới điện, đánh giá tác động môi trường và cơ chế giá đủ hấp dẫn nhà đầu tư. Nếu chỉ chạy theo điện gió – điện mặt trời mà thiếu kết nối với cảng biển, công nghiệp khí và logistics, năng lượng tái tạo sẽ khó trở thành trụ cột mà chỉ là phần phụ.
Mảng du lịch nghỉ dưỡng cũng đối mặt thách thức tương tự. Dù tỉnh đã xác định chuỗi Lý Sơn – Măng Đen – Sa Huỳnh và các sản phẩm biển đảo, sinh thái, cộng đồng, khảo cổ, địa chất, nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe là hướng tiềm năng, nhưng hệ sinh thái dịch vụ đi kèm còn mỏng. Kinh tế hàng hải và logistics mới ở giai đoạn đặt mục tiêu hình thành cảng đầu mối, trung tâm logistics cấp vùng tại Khu kinh tế Dung Quất, gắn cảng biển với chuỗi cung ứng công nghiệp – năng lượng, để nâng hiệu quả khai thác cảng và giảm chi phí logistics. Nếu logistics không đủ mạnh, du lịch biển – đảo khó bùng nổ, bởi du khách ngày nay đòi hỏi hạ tầng di chuyển nhanh, ổn định, an toàn. Đặt trong tổng thể, dễ thấy năng lượng tái tạo và du lịch sẽ chỉ thực sự cất cánh khi kết nối chặt với phát triển hạ tầng Quảng Ngãi và không bị đóng khung như những "chương trình phụ" bên cạnh công nghiệp nặng.
Thách thức hạ tầng và yêu cầu quản trị không gian phát triển mới
Điểm nghẽn lớn nhất trong hành trình trở thành trung tâm kinh tế biển không nằm ở mục tiêu, mà ở khả năng tổ chức lại không gian phát triển. Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đã nhấn mạnh yêu cầu tổ chức lại không gian phát triển trên nền tảng biển, đồng bằng và cao nguyên, đồng thời đẩy nhanh các dự án hạ tầng chiến lược, tăng cường kết nối Đông – Tây để tạo nền tảng cho công nghiệp, logistics, du lịch và các ngành kinh tế biển. Điều này cho thấy Trung ương không muốn Quảng Ngãi chỉ tập trung vào trục Bắc – Nam truyền thống mà bỏ quên trục Đông – Tây – nơi kết nối với Tây Nguyên và biên giới. Các kiến nghị về cao tốc Quảng Ngãi – Kon Tum, nâng cấp Quốc lộ 24, đường ven biển Dung Quất – Sa Huỳnh giai đoạn III và IV vì thế không chỉ là dự án giao thông, mà là chiến lược không gian phát triển. Nếu các tuyến này không được xây dựng đồng bộ, hạ tầng sẽ mãi là “điểm trừ” trong mọi bản thuyết minh về Quảng Ngãi.
Song song với hạ tầng cứng, Quảng Ngãi phải xử lý bài toán hạ tầng mềm – quản trị, dữ liệu và chuyển đổi số. Nghị quyết kinh tế biển đặt mục tiêu tối thiểu 60% doanh nghiệp kinh tế biển ứng dụng công nghệ số, AI, dữ liệu lớn hoặc IoT; đồng thời phát triển mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, phát huy hiệu quả các ngành công nghiệp, dịch vụ và kinh tế biển. Tuy nhiên, để công nghệ số không dừng ở khẩu hiệu, tỉnh cần bổ sung nguồn lực cho chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo như đã kiến nghị, đồng thời gắn trách nhiệm cụ thể cho từng ngành. Thêm vào đó là áp lực kiểm soát khai thác IUU, bảo vệ môi trường biển, sắp xếp cơ sở nhà đất dôi dư và tinh giản bộ máy. Nếu không cải thiện quản trị, việc đổ thêm vốn hạ tầng và năng lượng sẽ chỉ tạo ra một "trung tâm kinh tế biển" trên giấy, thiếu năng lực điều phối thật sự.
Nhìn về phía trước, đến năm 2030 Quảng Ngãi đặt mục tiêu GRDP tăng bình quân từ 10%/năm trở lên, gắn với phát triển kinh tế biển, công nghiệp, dịch vụ và nông nghiệp trong một cấu trúc mới. Bộ Tài chính khẳng định sẵn sàng ưu tiên hỗ trợ tối đa nguồn lực để tỉnh trở thành cực tăng trưởng phía Nam của vùng. Cơ hội đã rõ: một tỉnh vốn mạnh về công nghiệp nặng đang có thời cơ tái định vị mình thành trung tâm kinh tế biển năng động, gắn Dung Quất – Lý Sơn với Tây Nguyên và hành lang biên giới. Nhưng thách thức cũng không nhỏ: hạ tầng chưa đồng bộ, năng lượng tái tạo còn trong giai đoạn khởi động, du lịch chưa khai thác hết tiềm năng và năng lực quản trị phải nâng lên ngang tầm tham vọng. Nếu Quảng Ngãi dám kiên định với nguyên tắc “không đánh đổi môi trường để lấy tăng trưởng” và biến các cam kết Trung ương thành dự án cụ thể, tỉnh có cơ hội trở thành một trong những điển hình mới về phát triển kinh tế biển bền vững của miền Trung.
