Giải phóng mặt bằng cao tốc: Không chỉ là chuyện thu hồi đất
Giải phóng mặt bằng cao tốc là quá trình Nhà nước thu hồi đất, bồi thường và bố trí tái định cư để xây dựng tuyến giao thông mới, trong đó nhà cửa và sinh kế của người dân bị ảnh hưởng trực tiếp nhưng cũng có thể được tái cấu trúc theo hướng tốt hơn nếu chính sách và thực hiện đủ minh bạch, đồng thuận và công bằng.
Nhìn vào dự án cao tốc CT.07 Hà Nội - Thái Nguyên, có thể thấy đây không chỉ là một công trình kỹ thuật mà là phép thử đối với niềm tin của người dân vào chính sách phát triển hạ tầng. Xã Phú Lương đang tập trung cao độ cho công tác giải phóng mặt bằng, coi đây là nhiệm vụ trọng tâm khi đoạn tuyến đi qua địa bàn dài khoảng 5,51km, quy mô 4 làn xe, vận tốc thiết kế 80km/h cùng hệ thống đường gom, nút giao, cầu và công trình phụ trợ. Dự kiến 35,55ha đất bị thu hồi, ảnh hưởng trên 200 hộ. Nếu làm cẩu thả, đó là cú sốc; nếu làm khéo, đây là cơ hội sắp xếp lại không gian sống và sản xuất cho cả cộng đồng.
Phú Lương và bài kiểm tra đồng thuận cộng đồng
Điểm đáng chú ý ở Phú Lương là chính quyền không chỉ chăm chăm vào tiến độ mà nỗ lực tạo đồng thuận ngay từ đầu. Họ hiểu rằng giải phóng mặt bằng cao tốc, nếu chỉ coi là phong trào ép dân, sẽ sớm rơi vào bế tắc. Vì thế, ngay từ đầu tháng 6, địa phương thông tin rõ về khu tái định cư hạ tầng phục vụ dự án, tổ chức các hội nghị phổ biến quy mô, phạm vi, tiến độ, chính sách thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư để dân hỏi – chính quyền trả lời công khai.
Một câu nói có giá trị trích dẫn là: “Xác định đây là dự án giao thông trọng điểm, có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao năng lực kết nối, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, xã Phú Lương đã chủ động triển khai công tác tuyên truyền, tạo sự đồng thuận trong Nhân dân”. Đi đôi với tuyên truyền, các tổ công tác bám sát địa bàn, kiểm đếm gần 100 thửa đất chỉ trong ba ngày cao điểm 13–15/8, đồng thời kiểm soát chặt các công trình xây mới để chờ bồi thường. Cách làm “sát dân” này không chỉ giảm xung đột mà còn gửi thông điệp: lợi ích người dân là một phần của bài toán hạ tầng, không phải chi tiết bị bỏ qua.
Từ ngôi nhà chắn đường đến nhà hàng bên ngã tư mới
Nếu Phú Lương cho thấy bức tranh tổ chức giải phóng mặt bằng, thì câu chuyện gia đình ông Đỗ Hải Lý ở Đồng Lương là lát cắt sống động về tác động đến từng hộ dân. Trước đây, ngôi nhà cấp 4 rộng khoảng 80m² của ông nằm ngay giữa tuyến chính đường liên vùng nối Phú Thọ với Yên Bái (nay là Lào Cai), trở thành “nút thắt” trên đại công trường, khiến tiến độ dự án trị giá 2.120 tỉ đồng bị chậm lại. Gia đình ông bốn lần từ chối nhận đền bù, không đồng ý giải tỏa, phản ánh tâm lý phổ biến: sợ mất nhà, mất chỗ bám víu.
Bước ngoặt đến khi bài báo phản ánh được đăng, các cơ quan liên quan vào cuộc, vướng mắc được tháo gỡ và đến ngày 6.11.2023 gia đình ông Lý chấp nhận nhận bồi thường, ngôi nhà được tháo dỡ, mặt bằng bàn giao sạch để tiếp tục thi công. Điều đáng nói là kết thúc không phải bằng cưỡng chế mà bằng thỏa thuận. Hôm nay, nơi từng là ngôi nhà chắn đường đã thành ngã tư rộng, xe cộ tấp nập. Ông Lý bỏ nghề đồng áng, dùng phần đất gia đình để lại gần ngã tư xây một nhà hàng hai tầng theo kiểu nhà sàn, hướng tới kinh doanh lâu dài. Từ chỗ “giữ nhà”, ông chuyển sang “giữ cơ hội” – một chuyển biến tư duy không nhỏ.
Khi hạ tầng mở đường, người dân phải được mở lối sinh kế
Điều khiến câu chuyện ông Lý đáng suy nghĩ là cách gia đình ông dùng chính dòng bồi thường và giá đất tăng để tái cấu trúc cuộc sống. Sau khi hoàn tất thủ tục chuyển mục đích sử dụng đất, bán một phần diện tích đúng thời điểm thị trường lên giá, gia đình ông đã có nguồn lực để đầu tư nhà hàng tại vị trí giáp ngã tư đường liên vùng. Dù chưa hoàn thiện, cơ sở mới đã đón những đoàn khách đầu tiên và mở ra hướng sinh kế khác hẳn so với nghề nông trước đây. Không phải hộ dân nào cũng hội đủ may mắn về vị trí đất, thời điểm bán, hay năng lực kinh doanh; nhưng trường hợp này cho thấy nếu được thông tin đầy đủ, hỗ trợ thủ tục nhanh, người dân có thể biến cú sốc giải tỏa thành cú hích khởi nghiệp.
Ở chiều ngược lại, hạ tầng chỉ thực sự “sống” khi người dân quanh tuyến đường tìm được chỗ đứng mới trong nền kinh tế. Dự án cao tốc CT.07 Hà Nội - Thái Nguyên được xác định là công trình giao thông trọng điểm, nâng cao năng lực kết nối, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội. Nhưng để lời khẳng định này thành hiện thực, tái định cư hạ tầng phải gắn với tái định cư sinh kế: quy hoạch khu dân cư mới như Yên Lạc, bố trí 5,3778ha cho khu tái định cư cần đi kèm hỗ trợ nghề, tiếp cận tín dụng, và nhất là tạo điều kiện cho người dân khai thác giá trị đất đai hợp pháp sau khi đã hy sinh nơi ở cũ.
Kết luận: Hạ tầng là hợp đồng niềm tin với người dân
Cao tốc CT.07 Hà Nội không chỉ là dải bê tông 4 làn xe chạy xuyên Phú Lương mà là biểu tượng của một “hợp đồng niềm tin” giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân. Dự án do một doanh nghiệp BOT làm chủ đầu tư, triển khai giai đoạn 2026–2029, còn chính quyền địa phương cam kết tiến độ giải phóng mặt bằng với tinh thần “rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm” và đảm bảo công khai, minh bạch quyền lợi người dân.
Những gì diễn ra ở Phú Lương và Đồng Lương cho thấy: khi thông tin đầy đủ, đối thoại kiên trì và chính sách bồi thường, tái định cư được thực hiện đúng, giải phóng mặt bằng cao tốc không phải là bi kịch mà có thể trở thành cú chuyển mình của cộng đồng. Từ ngôi nhà chắn đường đến nhà hàng bên đại lộ mới, từ cánh đồng cũ đến khu tái định cư hạ tầng được quy hoạch bài bản, mỗi câu chuyện cụ thể đều nhắc rằng phát triển hạ tầng không được chỉ tính bằng km đường, mà phải đo bằng mức độ hài lòng và cơ hội mới mà người dân nhận được. Khi người dân cảm thấy mình là đối tác chứ không phải “đối tượng”, các dự án trọng điểm kết nối vùng kinh tế mới thực sự bền vững.
