Giải phóng mặt bằng cao tốc không chỉ là chuyện đo đạc và đền bù
Giải phóng mặt bằng cao tốc là quá trình Nhà nước thu hồi đất, di dời công trình, mồ mả và sắp xếp tái định cư để xây dựng tuyến đường, trong đó yếu tố đồng thuận xã hội, tôn trọng văn hóa bản địa và ổn định đời sống người dân quan trọng không kém các thủ tục pháp lý, kỹ thuật. Ở dự án cao tốc Tân Phú - Bảo Lộc, câu chuyện 32 hộ dân Mạ ở thôn Tôn Klong, xã Đạ Tẻh 2 tự nguyện di dời mồ mả, bàn giao đất đã cho thấy: nếu chỉ nhìn giải phóng mặt bằng như một bài toán hành chính, dự án giao thông Tây Nguyên khó tránh khỏi ách tắc kéo dài. Ngược lại, khi coi đây là quá trình đối thoại với người dân, chính quyền đã biến rào cản tâm lý, tâm linh thành động lực mở đường.
Từ rừng thiêng của người Mạ đến mặt bằng sạch: sức nặng của sự tôn trọng
Tuyến cao tốc Tân Phú - Bảo Lộc dài gần 66km, đi qua Đồng Nai và Lâm Đồng, với tổng mức đầu tư giai đoạn phân kỳ 18.002 tỉ đồng, được xem là một trong những dự án giao thông then chốt kết nối Đông Nam Bộ với cao nguyên Lâm Viên. Nhưng đoạn đi qua thôn Tôn Klong lại cắt vào khu “rừng thiêng” rộng hơn 55.000m² – nơi chôn cất tổ tiên của 32 hộ dân người Mạ, gắn chặt với đời sống tâm linh và ký ức cộng đồng. Nếu áp dụng kiểu làm “mệnh lệnh – cưỡng chế”, đây sẽ là điểm nghẽn kinh điển của mọi dự án. Thay vào đó, công an xã Đạ Tẻh 2 và chính quyền chọn cách đến từng nhà, lắng nghe từng băn khoăn, giải thích chủ trương, hướng dẫn xác định vị trí mộ mới, xử lý từng vướng mắc phát sinh một cách kiên trì và thận trọng. Kết quả là 32 hộ đã tự nguyện di dời mồ mả, bàn giao mặt bằng theo phương án địa phương – một sự đồng thuận không thể mua được bằng tiền bồi thường.
Khi dân tự nhổ cây, tháo dỡ nhà: tái định cư cộng đồng phải tốt hơn nơi cũ
Ở nhiều nơi, người dân bị thu hồi đất thường chỉ thấy mất mát, còn ở Tân Phú - Bảo Lộc và Bảo Lộc - Liên Khương, nhiều hộ đã chủ động mang xe vào vườn, tự nhổ cây, tháo dỡ nhà cửa, bàn giao mặt bằng sạch cho đơn vị thi công. Lý do không nằm ở các khẩu hiệu mà ở thực tế: khu tái định cư phường B’Lao, khu gần Khu công nghiệp Phú Hội được đầu tư hạ tầng đồng bộ, đường nhựa rộng 8m, điện nước đầy đủ, kết nối giao thông thuận tiện, sẵn sàng đón dân vào ở. Nơi ở mới được thiết kế “bằng hoặc tốt hơn nơi cũ”, cộng thêm hỗ trợ thuê nhà tạm khi hạ tầng chưa hoàn thiện, khiến tái định cư cộng đồng không còn là nỗi ám ảnh mà trở thành cơ hội sắp xếp lại cuộc sống.
Dân vận khéo biến nút thắt thành động lực cho dự án giao thông Tây Nguyên
Nhìn lại chặng đường giải phóng mặt bằng hai dự án cao tốc Tân Phú - Bảo Lộc và Bảo Lộc - Liên Khương, hơn 500ha đất sạch đã bàn giao, 98% số hộ được phê duyệt bồi thường – những con số chứng minh khi dân tin, dân sẽ đồng thuận. Việc người dân tình nguyện di dời mồ mả, nhường đất đã tháo gỡ nút thắt lâu nay vốn làm chậm vô số dự án hạ tầng. Theo kế hoạch, cao tốc Tân Phú - Bảo Lộc khởi công ngày 19.12.2025, dự kiến hoàn thành cuối năm 2028; khi đó, tuyến đường này sẽ không chỉ tăng cường kết nối kinh tế, mà còn là “chứng nhân” cho một mô hình giải phóng mặt bằng cao tốc dựa trên lòng dân. Bài học rõ ràng: ở vùng đất đai dân tộc thiểu số, mọi tranh chấp giải tỏa sẽ chỉ được giải quyết bền vững nếu chính quyền tôn trọng phong tục, coi văn hóa và tâm linh là phần trung tâm của bài toán, chứ không phải yếu tố phụ.
Từ mô hình Đạ Tẻh 2 đến tương lai các dự án cao tốc khác
Câu chuyện ở Đạ Tẻh 2 cho thấy: trong những vùng dự án giao thông Tây Nguyên đi qua, đất đai dân tộc thiểu số không chỉ là tài sản vật chất, mà còn là không gian thiêng của cộng đồng. Khi công an xã và các lực lượng chức năng chọn cách đối thoại, tôn trọng phong tục truyền thống, lắng nghe nguyện vọng chính đáng, họ đã biến một việc nhạy cảm như di dời mồ mả thành hành động đồng lòng “góp sức mở đường”. Thời gian tới, chính quyền địa phương và nhà đầu tư tiếp tục chuẩn bị vị trí chôn cất mới, duy trì tuyên truyền, vận động người dân tham gia dự án cao tốc Tân Phú - Bảo Lộc. Nếu cách làm này được nhân rộng, tranh chấp giải phóng mặt bằng sẽ bớt căng thẳng, tiến độ hạ tầng được đảm bảo, còn người dân – kể cả ở vùng sâu, vùng đồng bào Mạ – sẽ nhìn các công trình cao tốc như con đường chung do mình góp phần tạo nên, chứ không phải công trình “đi qua cuộc đời họ” một cách áp đặt.
