Đề xuất thi hai môn toán và văn: nhẹ gánh nhưng chưa chắc là tin vui tuyệt đối
Đề xuất kỳ thi lớp 10 chỉ thi hai môn Toán và Ngữ văn là phương án tuyển sinh mới trong dự thảo Quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp, cho phép địa phương chọn xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp, với mục tiêu giảm áp lực thi cử cho học sinh lớp 9 vốn đang gánh nhiều kỳ vọng và lo lắng từ gia đình, nhà trường và xã hội. Điểm cốt lõi của thay đổi này là cắt bỏ môn thứ ba trong kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10, vốn lâu nay do sở giáo dục lựa chọn và thường khiến học sinh phải ôn một “ẩn số” chỉ được công bố trước 31.3 hằng năm. Ở cấp quy định, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến các địa phương, yêu cầu góp ý bằng văn bản trước ngày 30/9 để sớm chốt phương án. Đây không phải một điều chỉnh kỹ thuật nhỏ, mà là quyết định sẽ tác động trực tiếp đến cách dạy, cách học và cả thị trường luyện thi ở cuối cấp THCS.
Áp lực thi cử giảm: niềm vui có điều kiện của học sinh lớp 9 và phụ huynh
Về mặt trước mắt, khó phủ nhận việc thi hai môn giúp bớt căng thẳng. Theo quy định hiện hành, kỳ thi lớp 10 có ba bài: Toán, Ngữ văn và một môn thứ ba do địa phương quyết định. Điều này khiến học sinh lớp 9 phải chia thời gian ôn ba hướng, trong khi gia đình tăng chi phí học thêm và tư vấn chọn trường. Nhà giáo Nguyễn Văn Ngai nhận định giảm từ ba xuống hai môn "phù hợp với mục tiêu giảm áp lực thi cử" khi học sinh, gia đình và nhà trường đang phải dành thêm thời gian, công sức và kinh phí cho việc ôn tập. Ở góc nhìn thực tế, nhiều em thú nhận sẽ "bớt phải đi học thêm" vì chỉ cần tập trung hai môn Toán và Ngữ văn, thay vì 6 buổi học thêm mỗi tuần cho ba môn như hiện nay. Phụ huynh cũng kỳ vọng bớt áp lực cuối cấp, miễn là phương án tuyển sinh được công bố sớm để chủ động kế hoạch chuẩn bị cho con. Tuy nhiên, niềm vui này có điều kiện: nhẹ gánh môn thi không đồng nghĩa nhẹ gánh cạnh tranh, khi số chỗ vào trường tốt vẫn hạn chế.
Lo ngại học lệch: khi toán và văn trở thành "cánh cổng" duy nhất
Lợi ích giảm áp lực thi cử đi cùng một rủi ro lớn: học lệch và bỏ rơi các môn không thi. Chính các nhà giáo cũng cảnh báo, "môn nào thi thì chắc chắn được ưu tiên tập trung học, ôn luyện nhiều hơn"; việc giảm môn thi đặt ra yêu cầu mới trong tổ chức dạy học vì học sinh có thể giảm mức độ tập trung với những môn không được lựa chọn. Ở tầm hệ thống, dự thảo thi hai môn được nhận định có thể ảnh hưởng mục tiêu giáo dục toàn diện, khi tâm lý chung của người học và người dạy sẽ dồn hết vào toán và văn. Phụ huynh lo ngại nhà trường sẽ tự điều chỉnh chương trình theo hướng tăng cường toán, văn và giảm nhẹ yêu cầu cần đạt ở môn khác, vô tình làm hổng kiến thức cơ bản ở bậc THCS. Điều này đi ngược định hướng học sinh lên cấp ba mới chọn môn, còn ở THCS phải được trang bị nền tảng rộng. Nếu cánh cổng vào THPT chỉ đo bằng hai môn, những năng lực khác như ngoại ngữ, khoa học, lịch sử, địa lý rất dễ bị xem nhẹ, tạo ra bất công với học sinh có năng lực thiên về các lĩnh vực đó.
Gánh nặng luyện thi không tự biến mất, chỉ tái phân bổ
Một ảo tưởng nguy hiểm là nghĩ rằng giảm số môn sẽ tự động giảm gánh nặng thi cử. Thực tế nhiều gia đình đang đầu tư dài hơi cho kỳ thi lớp 10: học sinh đi học thêm từ tháng 7, mỗi tuần 6 buổi cho ba môn Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh, rồi dồn vào tối và cuối tuần khi năm học mới bắt đầu. Ngay cả khi chuyển sang thi hai môn, kỳ vọng "đỗ trường top" của phụ huynh không giảm; số chỗ trong các trường được coi là tốt vẫn không tăng tương ứng. Áp lực cạnh tranh vì thế có nguy cơ bị nén lại và dồn hết vào hai bài thi toán và văn. Hơn nữa, nếu mỗi địa phương được quyền chọn xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp, học sinh lớp 9 còn phải đối mặt với sự khác biệt về cách tính điểm, tiêu chí xét tuyển, dẫn tới cuộc chạy đua mới để "giải mã" từng mô hình. Đề xuất thi hai môn chỉ giải tỏa một phần lo âu liên quan "môn thứ ba ẩn số", đặc biệt khi các năm trước nhiều nơi chọn tiếng Anh và phụ huynh lo sẽ chuyển sang tổ hợp Khoa học tự nhiên hoặc Lịch sử – Địa lý. Gánh nặng ôn luyện vì thế không mất đi mà thay đổi dạng, chuyển từ đa môn sang tập trung cực độ.
Cần một lộ trình tuyển sinh công bằng, không đánh đổi giáo dục toàn diện
Vấn đề cốt lõi không phải thi hai môn hay ba môn, mà là triết lý: chúng ta chấp nhận đánh đổi điều gì để "giảm áp lực". Nếu hệ thống thi cử vẫn đặt nặng phân loại, xếp hạng và dồn cơ hội vào một số ít trường, mọi điều chỉnh kỹ thuật sẽ khó chạm vào gốc rễ áp lực thi cử. Đề xuất thi hai môn toán và văn chỉ nên được xem là bước thử nghiệm nhằm ổn định cấu trúc kỳ thi lớp 10, tránh tình trạng học sinh lớp 9 phải chạy theo môn thứ ba thay đổi liên tục. Nhưng để tránh khoét sâu học lệch, Bộ và các địa phương phải đi kèm những điều chỉnh mạnh ở chương trình, cách đánh giá liên tục trong suốt cấp THCS, và cơ chế tuyển sinh đa dạng hơn, để cơ hội không chỉ phụ thuộc vào hai bài thi. Quan trọng không kém, phương án phải được công bố sớm như mong mỏi của học sinh, phụ huynh và nhà trường, để việc chuẩn bị trở nên minh bạch và có thể dự đoán, thay vì "đánh đố" bằng những thay đổi bất ngờ cuối năm học. Nếu không, kỳ thi lớp 10 sẽ tiếp tục là "nút thắt" khiến cả hệ thống dạy và học xoay quanh thi cử, chứ không phải phát triển năng lực toàn diện của học sinh.
