Khi lớp học trở thành nơi quan sát một phiên xử
Phiên tòa giả định là hoạt động giáo dục tái hiện vụ việc và quy trình xét xử để học sinh trực tiếp quan sát cách pháp luật xem xét hành vi, chứng cứ và trách nhiệm. Giá trị của mô hình nằm ở chỗ luật không còn là những điều khoản xa cách: diễn biến cụ thể cho thấy một lựa chọn có thể dẫn đến hệ quả pháp lý nào. Ngày 28-10, Trường Tiểu học - THCS Tân Định phối hợp Viện kiểm sát nhân dân khu vực 1 tổ chức ba phiên tòa về ma túy, trộm cắp tài sản và an ninh trật tự ngay tại sân trường. Sáng 27-10, tại Trường THPT Lang Chánh, viện kiểm sát, tòa án, công an xã và Đoàn Thanh niên nhà trường cùng tổ chức chương trình tuyên truyền, giáo dục pháp luật, thu hút hơn 1.250 học sinh và giáo viên. Cách phối hợp này đưa pháp luật học đường ra khỏi trang sách mà vẫn giữ mối liên hệ với cơ quan tư pháp.
Tình huống gần đời sống khiến hệ quả dễ nhận ra
Chủ đề các phiên tòa được chọn từ những nguy cơ học sinh có thể gặp hoặc chứng kiến: ma túy, trộm cắp, gây rối trật tự, bạo lực học đường và bắt nạt trên mạng. Tại THPT Lang Chánh, phiên xử mô phỏng xét hành vi gây rối trật tự công cộng; ở THPT Thượng Cát, tình huống xoay quanh việc lập tài khoản giả, xúc phạm bạn trên mạng rồi hành hung tại trường, khiến nạn nhân bị thương tích. Những ví dụ ấy làm rõ một điểm thường bị xem nhẹ: trêu chọc, đăng nội dung xúc phạm hay hành động bột phát không nhất thiết dừng lại ở chuyện nội bộ lớp học. Học sinh tìm hiểu luật qua hậu quả đối với người bị hại, người vi phạm và gia đình, đồng thời nhận diện trách nhiệm về quyền riêng tư, cách dùng mạng xã hội và cách giải quyết mâu thuẫn. Đây là lý do phiên tòa có sức nặng hơn một lời cảnh báo chung chung.
Diễn biến xét xử biến quy định thành điều có thể hiểu
Khi theo dõi phần xét hỏi, tranh luận, luận tội và tuyên án, học sinh có thể quan sát vai trò của những người tiến hành tố tụng, cách các tình tiết được xem xét và hành vi được đánh giá theo quy định. Sau phần diễn án, hoạt động tuyên truyền và giải đáp giúp các em hỏi thêm về chế tài, phòng chống bạo lực học đường hay an toàn giao thông. Giáo dục pháp luật vì thế không chỉ dừng ở việc nghe kết luận: học sinh có cơ hội nối quy định với từng bước dẫn đến kết quả đó. Quy mô người tham dự cho thấy sức hút của hình thức trực quan. Chương trình tại THPT Thượng Cát có hơn 1.600 học sinh, cán bộ và giáo viên; tại Tân Định, đông đảo học sinh THCS theo dõi chuỗi ba phiên tòa, trong một trường có gần 1.500 học sinh. Sự quan tâm ấy mở ra không gian trao đổi về hành vi và trách nhiệm, thay vì chỉ tiếp nhận bài học một chiều.
Muốn hiệu quả, cần nối phiên tòa với sinh hoạt thường ngày
Phiên tòa giả định có thể tạo ấn tượng, nhưng ấn tượng chỉ thành hiểu biết bền vững khi được nối với trao đổi sau đó, bài học trên lớp và tình huống học sinh gặp hằng ngày. Các trường được khuyến khích tổ chức thêm diễn đàn, tọa đàm, giao lưu, cuộc thi tìm hiểu pháp luật và hoạt động ngoại khóa; phiên tòa cũng có thể được ghi hình, đăng tải làm tư liệu để nhiều học sinh tiếp cận hơn. Các hoạt động này giúp chuyển câu hỏi “hành vi nào bị cấm?” thành “khi mâu thuẫn xảy ra, em có thể chọn cách nào khác?”. Mô hình đang được mở rộng với sự tham gia của nhà trường và cơ quan tư pháp, trong đó có kế hoạch tiếp tục phối hợp triển khai cho học sinh THCS và THPT. Đây là hướng đi đáng ủng hộ: pháp luật sẽ gần gũi hơn khi học sinh không chỉ nghe quy định mà còn thấy hậu quả, đặt câu hỏi và tự soi lại lựa chọn của mình.
