Thi THPT trên máy tính là gì và vì sao lại gây tranh luận?
Thi THPT trên máy tính là mô hình kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông sử dụng hệ thống thi trực tuyến, ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa và hạ tầng công nghệ để thay thế bài thi trên giấy, cho phép tổ chức nhiều ca, nhiều đợt thi, tự động hóa khâu chấm thi và phân tích dữ liệu, nhằm hiện đại hóa công tác khảo thí nhưng vẫn giữ nguyên chuẩn đầu ra chương trình giáo dục phổ thông. Mô hình này đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng trong đề án thi tốt nghiệp THPT trên máy tính giai đoạn 2026-2036, với phương án tổ chức nhiều đợt thi trong năm khi đủ điều kiện triển khai. Nói cách khác, kỳ thi tốt nghiệp 2027 sẽ là điểm khởi đầu cho cuộc chuyển đổi số sâu rộng của hệ thống kiểm tra đánh giá, chứ không chỉ là chuyện đổi từ giấy sang màn hình.
Điểm đáng chú ý là đề án không chọn cách “làm một lần cho xong”, mà triển khai theo lộ trình, chỉ áp dụng tại những địa phương có đủ cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật và nhân lực. Đồng thời, Bộ dự kiến tổ chức song song thi trên giấy và thi THPT trên máy tính trong giai đoạn chuyển tiếp, với yêu cầu hai hình thức phải tương đương về nội dung đánh giá và giá trị kết quả. Về mặt chủ trương, cách tiếp cận này thận trọng và hợp lý. Nhưng chính sự song song đó cũng đặt ra câu hỏi: khi học sinh cùng khóa nhưng làm bài trên hai nền tảng khác nhau, liệu cảm nhận về công bằng có thực sự được bảo đảm?
Lợi ích kỹ thuật: giảm sai sót, mở rộng dạng câu hỏi nhưng không miễn dịch sự cố
Nhìn từ góc độ kỹ thuật, thi online THPT mang lại nhiều lợi ích rõ ràng. Hình thức thi này giúp giảm các khâu thủ công như in sao, vận chuyển, bàn giao và chấm bài trắc nghiệm, đồng thời ghi nhận trực tiếp, đầy đủ quá trình làm bài, hạn chế sai sót do con người. Các đề thi có thể chuẩn hóa và phân phối cho nhiều ca thi với mức độ tương đương, cho phép sử dụng âm thanh, hình ảnh, video, mô phỏng và phân tích dữ liệu thi chi tiết để đánh giá chất lượng câu hỏi, chất lượng giáo dục. Đây là những ưu điểm mà kỳ thi trên giấy khó cạnh tranh – nếu hệ thống công nghệ vận hành ổn định.
Tuy vậy, chính những người đã từng tổ chức thi trực tuyến ở bậc đại học cho thấy mặt trái: thi trên máy tính có thể gặp nhiều sự cố hơn thi trên giấy. Một kỳ thi tuyển sinh riêng đã ghi nhận lỗi hệ thống khiến hơn 6.500 thí sinh không làm được bài vì tài nguyên server quá tải. Một điểm thi khác bị mất nguồn điện khiến dữ liệu làm bài của thí sinh sau 35 phút không thể khôi phục. Những ví dụ này cho thấy rủi ro kỹ thuật trong không gian số không còn là kịch bản giả định, mà là kinh nghiệm đau xót. Nếu đề án thi THPT trên máy tính không tính trước, mỗi sự cố có thể biến cả kỳ thi thành tranh chấp pháp lý và khủng hoảng niềm tin.
Nhiều đợt thi: thêm cơ hội nhưng công bằng bị thử thách
Một trong những điểm mới quan trọng là phương án tổ chức nhiều ca, nhiều đợt thi tốt nghiệp trong năm, nhằm giảm áp lực của kỳ thi “một lần quyết định” và tăng cơ hội cho thí sinh. Về lý thuyết, đây là bước tiến nhân văn: học sinh có thể có thêm lựa chọn thời điểm, nhiều cơ hội sửa sai, và các trường phổ thông đỡ cảnh “dồn toàn bộ cuộc đời học trò vào một buổi sáng”. Thực tế, nhiều trường cũng thừa nhận điều kiện máy tính hạn chế, nên việc chia thành nhiều ca hoặc nhiều đợt thi là khó tránh khỏi.
Nhưng càng nhiều đợt thi, bài toán công bằng càng khó. Đề giữa các ca không cần giống nhau, song phải tương đương về mức độ khó và khả năng đánh giá năng lực – điều chỉ khả thi khi ngân hàng câu hỏi đủ lớn, chuẩn hóa và kiểm định khoa học. Khoảng cách thời gian giữa các ca, các đợt cũng không nên quá dài để tránh khác biệt về thời gian ôn tập, tâm lý, và nguy cơ lộ lọt thông tin đề. Điều đáng lo là nếu ngân hàng câu hỏi chưa đủ mạnh, những đợt thi khác nhau sẽ bị học sinh so sánh “đợt này dễ hơn đợt kia”, đẩy kỳ thi vào vòng tranh cãi không hồi kết, làm xói mòn niềm tin vào kết quả.
Hệ thống kỹ thuật mạnh không đủ, phải siết khảo thí và giám sát con người
Đề án đặt mục tiêu ứng dụng công nghệ để tự động hóa tối đa các công đoạn có thể, qua đó giảm sai sót và hạn chế sự can thiệp chủ quan của con người. Dữ liệu đề thi và bài thi được mã hóa trong quá trình truyền, lưu trữ, sao lưu; đề thi truyền qua kênh bảo mật đến máy chủ tại điểm thi; thí sinh làm bài trong mạng LAN nội bộ, không kết nối Internet. Các công nghệ khác được nghiên cứu tập trung vào bảo mật dữ liệu, giám sát hệ thống, chấm thi, dùng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa. Trên giấy tờ, đây là bức tranh đẹp: công nghệ xác thực, tường lửa, mã hóa, camera giám sát – một hệ sinh thái kỹ thuật đủ dày để bịt mọi kẽ hở.
Nhưng kinh nghiệm gian lận thi cử trong kỳ thi tốt nghiệp những năm gần đây cho thấy gốc rễ vấn đề lại nằm ở năng lực khảo thí, cơ chế giám sát, quản trị nhân sự và trách nhiệm của đội ngũ tổ chức kỳ thi. Nói thẳng: hệ thống thi trực tuyến có thể khóa mọi phần mềm ngoài bài thi, song lại bất lực nếu chính người có quyền truy cập hệ thống thao túng dữ liệu. Việc bố trí thí sinh giữa thi trên giấy và thi THPT trên máy tính, cách phân ca, phân đợt, quy trình xử lý sự cố… tất cả phải được quy định rõ ràng, công khai trước kỳ thi và đặt dưới giám sát nhiều tầng. Nếu không, công nghệ sẽ chỉ là lớp sơn mới phủ lên những lỗ hổng cũ.
Kết luận: Kỳ thi tốt nghiệp 2027 là bài kiểm tra niềm tin hơn là kỹ thuật
Theo lộ trình dự kiến, từ kỳ thi tốt nghiệp 2027, thí sinh thi trên giấy và thi trên máy tính sẽ dùng chung nội dung đề thi đối với các môn trắc nghiệm, khác nhau chủ yếu ở phương thức làm bài và ghi nhận kết quả. Đây là bước chuyển vừa thử nghiệm, vừa mang tính biểu tượng cho quá trình số hóa giáo dục. Nhưng thành công của mô hình thi online THPT không được đo bằng số lượng máy tính lắp đặt hay số ca thi tổ chức, mà bằng cảm nhận công bằng của học sinh và phụ huynh, cũng như sự ổn định của hệ thống trong điều kiện căng thẳng nhất.
Nếu Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng được ngân hàng câu hỏi đủ lớn, chuẩn hóa; chuẩn bị kỹ kịch bản xử lý sự cố kỹ thuật; đồng thời siết lại năng lực khảo thí, cơ chế giám sát và trách nhiệm nhân sự, thi THPT trên máy tính có thể trở thành công cụ nâng chất lượng đánh giá, giảm áp lực “một lần quyết định”, mở thêm cơ hội cho người học. Ngược lại, nếu coi công nghệ là chiếc đũa thần tự giải quyết mọi thứ, kỳ thi tốt nghiệp trên máy tính sẽ là bài kiểm tra không chỉ với học sinh, mà với cả năng lực quản trị hệ thống giáo dục.
