Cuộc đại tu phương thức tuyển sinh đại học: ít cửa hơn, rõ luật hơn
Cuộc đại tu phương thức tuyển sinh đại học là quá trình Bộ Giáo dục và Đào tạo thu hẹp số phương thức từ 19 xuống 11 rồi còn một phương thức cho mỗi ngành, nhằm chuẩn hóa thang điểm, giảm chênh lệch giữa các “cửa” xét tuyển và buộc trường đại học lẫn thí sinh phải chuyển từ tư duy lựa chọn dàn trải sang chiến lược chuẩn bị có mục tiêu, minh bạch và có khả năng so sánh tốt hơn giữa các nguồn điểm. Điểm quan trọng ở đây không phải là cắt bớt đường vào đại học mà là thay đổi luật chơi để mọi thí sinh có năng lực tương đương được đối xử tương đương. Theo dự thảo, danh mục phương thức tuyển sinh dự kiến từ 2027 chỉ còn 11, giảm 8 so với giai đoạn các trường được dùng tới 19 phương thức khác nhau. Mỗi cơ sở đào tạo được dùng tối đa 5 phương thức, nhưng ở cấp ngành sẽ thu hẹp mạnh hơn: tối đa 3 phương thức từ 2027 và còn 1 từ 2028, không tính xét tuyển thẳng và cử tuyển. Nếu học sinh tiếp tục kỳ vọng "có gì dùng nấy", họ sẽ chậm chân trong cuộc cách mạng chuẩn hóa tuyển sinh 2027 và thay đổi tuyển sinh 2028.
Vì sao phải giảm từ 19 phương thức xuống còn 1 cho mỗi ngành?
Việc giảm số phương thức tuyển sinh đại học không phải là ý thích quản lý mà xuất phát từ dữ liệu cho thấy hệ thống hiện tại đang thiếu công bằng. Dữ liệu tuyển sinh giai đoạn 2022-2026 cho thấy chỉ 36,4% tổng số lượt chương trình đào tạo có căn cứ đối chiếu chính thức giữa các phương thức. Điểm học bạ trong cùng mã ngành thường cao hơn khá xa so với điểm thi tốt nghiệp THPT và hơn 2.000 chương trình đào tạo có mức chênh điểm giữa các phương thức từ 3 điểm trở lên. Khi thang đo không tương đương, việc mở ra nhiều cửa xét tuyển cho một ngành vô tình tạo ra nhiều phiên bản đánh giá khác nhau cho cùng một năng lực. Ở góc độ chính sách, điều này không thể chấp nhận nếu mục tiêu là công bằng và minh bạch. Mỗi ngành dùng nhiều cửa, nhưng không có cơ chế đối sánh tin cậy, nghĩa là một thí sinh có thể được đánh giá là đủ chuẩn theo cửa A nhưng lại bị coi là yếu hơn theo cửa B, dù năng lực thực tế không đổi. Việc chuẩn hóa tuyển sinh 2027 theo danh mục chung 11 phương thức và tiến đến mỗi ngành chỉ còn 1 phương thức từ năm 2028 là cách Bộ vừa giữ quyền tự chủ của trường, vừa buộc họ phải chịu trách nhiệm giải trình về thang đo mình chọn.
Lộ trình 19 → 11 → 3 → 1: luật mới buộc học sinh phải chiến lược hơn
Nếu nhìn lộ trình giảm phương thức như một biểu đồ, sự thay đổi đủ lớn để bắt buộc học sinh phải viết lại kế hoạch chuẩn bị thi đại học. Giai đoạn hiện nay, nhiều trường dùng tới 19 phương thức tuyển sinh, tạo cảm giác “càng nhiều cửa càng nhiều cơ hội”. Tuy nhiên, từ 2027, danh mục chung chỉ còn 11 phương thức và mỗi cơ sở đào tạo được dùng tối đa 5; ở cấp ngành, mỗi chương trình chỉ được dùng tối đa 3 phương thức. Từ 2028, mỗi ngành hoặc chương trình đào tạo chỉ còn 1 phương thức đăng ký xét tuyển, ngoại trừ xét tuyển thẳng và cử tuyển. Ở đây có một sự đổi vai: trước kia, học sinh phân tán năng lượng để “thu gom” càng nhiều cửa càng tốt – thi tốt nghiệp THPT, tích điểm học bạ, săn chứng chỉ, thi kỳ thi riêng… Bây giờ, khi thay đổi tuyển sinh 2028 tiến gần, từng ngành sẽ phải chọn một thang đo chính; thí sinh buộc phải chọn trọng tâm thay vì ôm đồm. Nếu không nắm rõ ngành mình nhắm tới đang ưu tiên phương thức nào, việc đầu tư dàn trải sẽ trở thành lãng phí thời gian và áp lực.
Chiến lược chuẩn bị thi đại học trong kỷ nguyên chuẩn hóa
Chuẩn hóa tuyển sinh 2027 và xu hướng một phương thức cho mỗi ngành không làm cánh cửa đại học hẹp lại, nhưng chắc chắn làm bài toán chuẩn bị thi đại học khó hơn nếu học sinh không thay đổi tư duy. Dự thảo đặt yêu cầu mỗi phương thức phải đảm bảo mọi thí sinh đủ điều kiện đều có thể tham gia, tiêu chí công bố rõ ràng và kết quả quy đổi về một thang điểm chung. Điều đó có nghĩa: thay vì chạy theo càng nhiều kỳ thi càng tốt, học sinh phải chuẩn bị có mục tiêu. Cách chuẩn bị hợp lý là: (1) Chọn một số ngành, trường phù hợp với năng lực và sở thích; (2) Chủ động tìm hiểu phương thức tuyển sinh đại học mà các trường dự kiến sử dụng; (3) Từ đó xác định những kỳ thi, chứng chỉ hoặc kết quả học tập thực sự cần thiết. Một lựa chọn an toàn vẫn là không lơ là kỳ thi tốt nghiệp THPT, vì phương thức sử dụng kết quả kỳ thi này tiếp tục nằm trong danh mục được áp dụng và có khả năng là thang đo chung cho nhiều ngành. Học sinh không nên bỏ qua chương trình học chính khóa chỉ vì chạy theo kỳ thi riêng hay chứng chỉ quốc tế.
Kết luận: ít lựa chọn hơn, nhưng công bằng hơn nếu biết chuẩn bị sớm
Cuộc cách mạng phương thức tuyển sinh đại học đang diễn ra không chờ đến lúc học sinh lớp 12 mới bắt đầu cảm nhận. Khi lộ trình từ 19 xuống 11 rồi 3 và cuối cùng 1 phương thức cho mỗi ngành đã được đưa vào dự thảo, việc chần chừ chỉ khiến thí sinh thiệt thòi. Về bản chất, đây là bước hiện đại hóa và ổn định quy trình tuyển sinh: Bộ tập trung vào khung công bằng, chất lượng và trách nhiệm giải trình, còn trường giữ quyền chọn thang đo phù hợp với mục tiêu đào tạo. Trong bức tranh đó, học sinh nào hiểu rõ luật mới và sớm hoạch định chiến lược sẽ bớt bị động. Câu hỏi không còn là “mình có thể nộp qua bao nhiêu cửa?” mà là “mình phù hợp với ngành nào, và ngành đó dùng thang đo nào để đánh giá?”. Trả lời được hai câu hỏi này từ lớp 10–11, học sinh sẽ biến thay đổi chính sách thành cơ hội: ít lựa chọn hình thức hơn, nhưng khả năng được đánh giá đúng năng lực lại cao hơn.
