Cơ chế đặc thù APEC: chiếc chìa khóa chính trị cho một cuộc đua thời gian
Cơ chế đặc thù APEC là tập hợp các quy định pháp lý tạm thời cho phép rút ngắn thủ tục đầu tư, quy hoạch, đất đai và xây dựng, cho thi công song song với hoàn thiện hồ sơ, đồng thời áp dụng chuẩn mực quốc tế cho một số hạng mục, nhằm bảo đảm các dự án APEC 2027 tại Phú Quốc kịp hoàn thành, nhưng vẫn giữ kỷ luật ngân sách và tránh trục lợi từ chính sách. Hội nghị Cấp cao APEC 2027, lần thứ hai Việt Nam đăng cai, được đánh giá là sự kiện chính trị – đối ngoại hàng đầu, biến Phú Quốc thành tâm điểm chú ý về năng lực tổ chức và chất lượng hạ tầng quốc gia. Chính vì vậy, tại kỳ họp Quốc hội không thường lệ khai mạc ngày 3/8, dự thảo Nghị quyết về cơ chế đặc thù APEC được đặt lên bàn không chỉ như một giải pháp kỹ thuật, mà như một phép thử đối với khả năng cải cách thể chế trong điều kiện áp lực thời gian.
Đòn bẩy quyết định cho Phú Quốc 2027: tăng tốc thủ tục nhưng không buông lỏng luật
Điểm quan trọng nhất của dự thảo Nghị quyết là chấp nhận cho các dự án APEC 2027 "vừa làm, vừa hoàn thiện thủ tục" – thi công đồng thời với quá trình hoàn thiện hồ sơ pháp lý, thay vì tuần tự như thông lệ. Kèm theo đó là một gói cơ chế đặc thù: đột phá thủ tục đầu tư, quy hoạch đất đai; cho phép chỉ định thầu, đấu thầu hạ tầng sân bay; điều chỉnh quy hoạch cục bộ và đánh giá tác động môi trường song song với giao đất, rút ngắn khâu thẩm định từ 6–9 tháng; đồng thời tháo gỡ bài toán vật liệu bằng cơ chế khai thác khoáng sản tại chỗ. Chính những thay đổi này được các đại biểu đánh giá là "đòn bẩy quyết định" giúp Đặc khu Phú Quốc có thể chuẩn bị hoàn hảo nhất cho APEC, qua đó khẳng định vị thế trên trường quốc tế. Dù vậy, Quốc hội vẫn yêu cầu các nội dung phải được rà soát để không xung đột với luật hiện hành và các dự án luật đang xem xét, tránh biến cơ chế đặc thù thành "cú hích" hợp pháp hóa sai phạm.
Từ gỡ vướng mắc hành chính đến giải tỏa tâm lý “co cụm, đùn đẩy”
Các nút thắt của dự án APEC 2027 không chỉ nằm trên giấy phép, mà còn nằm trong tâm lý của người thực thi. Khi tiến độ bị "đếm ngược" từng tháng, trong khi hàng loạt dự án lớn khác dính thanh tra, điều tra, nhiều cán bộ xuất hiện tâm lý sợ sai, dẫn đến trạng thái "co cụm, đùn đẩy" – làm thì lo vướng luật, không làm thì trễ tiến độ và bị đánh giá yếu kém. Bởi vậy, bên cạnh việc gỡ vướng mắc hành chính, một số đại biểu ủng hộ cơ chế miễn trừ trách nhiệm đối với các sai sót thủ tục không vì vụ lợi, nhằm tạo hành lang pháp lý để cán bộ yên tâm thi hành nhiệm vụ. Tuy nhiên, yêu cầu đi kèm rất rõ ràng: phải định danh cụ thể danh mục dự án thuộc diện áp dụng, nêu rõ trường hợp nào được bảo vệ, trường hợp nào không, và tuyệt đối không để cơ chế đặc thù bị lợi dụng để trục lợi, gây lãng phí ngân sách.
Cân bằng tốc độ xây dựng với kiểm soát chất lượng và kỷ luật pháp lý
Nếu chỉ nói đến tốc độ, cơ chế đặc thù APEC dễ bị hiểu nhầm như một cuộc nới lỏng luật để chạy cho kịp sự kiện. Thực tế, nhiều đại biểu nhấn mạnh yêu cầu "vừa bảo đảm tiến độ, vừa chặt chẽ về pháp lý"; dự thảo phải thống nhất với hệ thống luật hiện hành, có ranh giới rõ ràng để không phát sinh cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan thực thi. Đại diện địa phương triển khai, Bí thư tỉnh An Giang khẳng định các thủ tục dự án APEC dù được thực hiện song song nhưng "không bỏ sót quy định của Nhà nước", luôn có kiểm toán đồng hành, kiểm tra khối lượng để tránh thất thoát. Đây là cách tiếp cận đáng ủng hộ: tăng tốc bằng việc cắt bỏ sự trùng lặp, rút gọn quy trình và áp dụng chuẩn quốc tế cho công trình công nghệ mới, nhưng không cắt bỏ tầng kiểm soát chất lượng, không xóa bỏ trách nhiệm cá nhân nếu có vụ lợi hoặc cố ý vi phạm.
Cuộc đua tiến độ của Phú Quốc và bài kiểm tra cuối cùng của cơ chế đặc thù
Không phải ngẫu nhiên mà cơ chế đặc thù APEC được xây dựng quanh những mốc thời gian rất cụ thể. Lộ trình được lãnh đạo địa phương nêu ra: hoàn thành sân bay vào tháng 3, trung tâm hội nghị trước ngày 30/4, tuyến đường trục chính trước tháng 6/2027, hệ thống xử lý nước sạch và nước thải xong trước tháng 6, và đến tháng 9/2027 phải đưa vào vận hành 14.000 phòng khách sạn mới. Theo một đại biểu, nếu tuân thủ đầy đủ quy trình luật như hiện nay, gần như không thể khép kín khối lượng công việc khổng lồ này trước mốc vận hành thử 6 tháng. Câu hỏi cốt lõi vì thế không phải là có dùng cơ chế đặc thù hay không, mà là dùng đến mức nào để vừa kịp tiến độ Phú Quốc 2027, vừa giữ được kỷ luật pháp lý và năng lực giám sát. Nếu Quốc hội thiết kế được đường biên đủ rõ, cơ chế đặc thù APEC sẽ là bước đi táo bạo nhưng cần thiết để hệ thống pháp luật chứng minh rằng nó có thể phục vụ phát triển, chứ không cản trở những dự án chiến lược.
