Một cuộc khủng hoảng chuỗi cung ứng mới, khó đoán và dai dẳng
Khủng hoảng chuỗi cung ứng Mỹ hiện nay là tình trạng gián đoạn kéo dài, chi phí năng lượng, vận tải và nguyên liệu biến động khó lường, buộc doanh nghiệp phải hoạt động trong môi trường đắt đỏ, thiếu ổn định và khó lập kế hoạch hơn cả giai đoạn đại dịch COVID-19, đồng thời lan rộng sang nhiều ngành của nền kinh tế.
Điểm mấu chốt: COVID-19 là cú sốc lớn nhưng tương đối “một lần”, còn hiện tại là chuỗi cú sốc nối tiếp nhau. CEO Jeff Vojta của Dilworth Coffee là ví dụ sống động: năm 2024, vụ mùa cà phê thất bát ở Brazil đẩy giá kỳ hạn lên kỷ lục; năm sau, thuế quan toàn cầu của Tổng thống Donald Trump khiến giá tăng mạnh hơn; năm nay, chiến sự Iran và hiện tượng Siêu El Niño tiếp tục khuấy đảo hoạt động kinh doanh. Khi nền tảng chi phí biến động như vậy, mọi kế hoạch dài hạn gần như trở thành trò chơi đoán mò.
Năng lượng và vận tải: Trái tim của chuỗi cung ứng Mỹ đang loạn nhịp
Khác với thời COVID-19, gốc rễ của cuộc khủng hoảng lần này nằm ở năng lượng và vận tải. Giá nhiên liệu tăng mạnh, rồi giảm, rồi lại tăng, khiến mọi dự toán chi phí đều trở nên lỏng lẻo. Xung đột tại Trung Đông leo thang cùng các đòn tấn công vào nhà máy lọc dầu Nga đã khiến giá dầu diesel tăng gấp đôi kể từ tháng 3. Đây là cú đánh trực diện vào toàn bộ chuỗi cung ứng Mỹ, bởi mọi khâu vận tải đường bộ đều phụ thuộc vào loại nhiên liệu này.
Trong khi đó, các tuyến biển lại bị co hẹp bởi căng thẳng địa chính trị và thời tiết cực đoan. Theo CEO nền tảng logistics Flexport, những gián đoạn này đã làm giảm khoảng 15% năng lực vận tải biển toàn cầu trong năm nay. Chi phí vận tải tăng không còn là chuyện của vài tuyến hàng hải mà đã lan ra toàn bộ hệ thống, từ cảng biển tới kho bãi, rồi cuối cùng là giá hàng hóa đến tay người tiêu dùng.
Gián đoạn kéo dài, chi phí leo thang: vì sao doanh nghiệp nói “tệ hơn COVID-19”
Nhiều lãnh đạo doanh nghiệp Mỹ khẳng định thẳng thắn: môi trường hiện nay khó khăn hơn cả thời COVID-19. Thời đại dịch, các cú sốc chủ yếu đến từ phong tỏa và nhu cầu sụt giảm, nhưng có thể dự đoán theo các làn sóng lây nhiễm. Còn hiện tại, chuỗi cung ứng Mỹ hoạt động trong trạng thái “lúc chạy, lúc dừng”: vận chuyển khởi động, rồi tắc nghẽn, rồi cải thiện, trước khi lại xấu đi.
Các kết quả khảo sát của Viện Quản lý Chuỗi Cung ứng cho thấy nhiều nhà quản lý mô tả khủng hoảng chuỗi cung ứng hiện tại “có quy mô lớn hơn và phức tạp hơn” giai đoạn trong và sau đại dịch COVID-19. Một lãnh đạo còn nhận xét: “Chuỗi cung ứng vẫn hoạt động, nhưng đắt đỏ hơn, gặp nhiều trở ngại và khó dự đoán hơn so với thời COVID”. Khi chi phí vận tải tăng và giá năng lượng phập phù, mọi quyết định về tồn kho, đầu tư hay tuyển dụng đều bị ám ảnh bởi rủi ro sai nhịp.
Tác động dây chuyền tới doanh nghiệp và người tiêu dùng
Khủng hoảng hiện nay không chỉ là chuyện của các tập đoàn logistics; nó đang gặm nhấm biên lợi nhuận của mọi doanh nghiệp Mỹ. Biên lợi nhuận bị thu hẹp trong khi khách hàng không còn nhiều thu nhập khả dụng như giai đoạn hậu COVID. Người tiêu dùng, sau nhiều năm chịu lạm phát, đã trở nên khó chấp nhận bất kỳ đợt tăng giá nào thêm nữa.
Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp bị kẹt giữa chi phí đầu vào leo thang và sức mua đầu ra suy yếu. Những gián đoạn kéo dài cùng biến động giá mạnh buộc nhiều công ty phải cắt giảm sản xuất, trì hoãn đầu tư hoặc chấp nhận gián đoạn sản xuất từng đoạn. Họ không biết phải lập kế hoạch ra sao khi chuỗi cung ứng Mỹ liên tục rung lắc, còn khách hàng thì kiệt sức với lạm phát. Khủng hoảng chuỗi cung ứng, vì thế, đang dần biến thành một dạng khủng hoảng kinh doanh toàn diện.
Một cuộc khủng hoảng “đa nhân tố” và cái giá của sự bất ổn kéo dài
Điều làm cuộc khủng hoảng này nguy hiểm không phải là mức độ của một cú sốc riêng lẻ, mà là sự cộng hưởng của nhiều cú sốc cùng lúc. Chi phí nhiên liệu tăng, vận tải gián đoạn, thời tiết cực đoan, căng thẳng địa chính trị và giá nguyên liệu biến động đã kết hợp thành một mê cung rủi ro mà chuỗi cung ứng Mỹ phải lần mò từng bước.
Chính quyền Tổng thống Donald Trump từng trấn an rằng chiến sự Iran chỉ là cú sốc tạm thời và giá dầu sẽ hạ khi xung đột kết thúc. Nhưng thực tế cho thấy, ngay cả khi eo biển Hormuz tạm thời mở lại và giá nhiên liệu có lúc giảm, áp lực giá vẫn không biến mất. Khi lạm phát lõi tăng mạnh, đặc biệt ở khu vực dịch vụ, nền kinh tế phải sống chung với một mức chi phí cao mới mà rất khó kéo xuống. Nói cách khác, nếu COVID là một cơn bão lớn, thì khủng hoảng hiện nay là mùa mưa bất tận: bão nhỏ nối tiếp bão nhỏ, làm mòn sức chịu đựng của doanh nghiệp và người tiêu dùng lâu dài.
