Thông điệp cốt lõi: sách giáo khoa không thể là thứ đến sau
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là tình trạng nhiều học sinh và cơ sở giáo dục phổ thông bước vào năm học mới mà chưa được cung ứng đủ bộ sách phục vụ giảng dạy, bắt nguồn từ những bất cập trong khâu tổng hợp nhu cầu, dự báo, đặt hàng, xuất bản, dự trữ và phân phối, khiến hàng trăm nghìn bản sách chưa đến tay người học đúng thời điểm cần thiết. Đây không phải sự cố kỹ thuật đơn thuần, mà là biểu hiện một điểm yếu hệ thống: chúng ta nói rất nhiều về đổi mới giáo dục, nhưng khâu tối thiểu là bảo đảm sách đến tay học sinh đúng ngày khai giảng lại bị bỏ ngỏ. Khi Thủ tướng Lê Minh Hưng đặt ra deadline 25/9 để giải quyết dứt điểm tình trạng thiếu sách giáo khoa cho năm học 2026-2027, thông điệp rõ ràng là: giáo dục không thể khởi động trong trạng thái nửa vời, và trách nhiệm bây giờ phải được cá nhân hóa.
Vì sao vấn đề trở nên cấp bách đúng lúc năm học 2026-2027?
Năm học 2026-2027 được Thủ tướng xác định là năm đầu tiên triển khai một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc theo tinh thần Nghị quyết 71, nên yêu cầu bảo đảm đủ sách không chỉ là chuyện logistics, mà gắn với một bước ngoặt chính sách. Trớ trêu là đúng vào thời điểm cần sự chuẩn bị hoàn chỉnh nhất, việc thiếu trên 776.000 bản sách giáo khoa, tương đương khoảng 0,31%, vẫn diễn ra tại nhiều địa phương. Câu nói thẳng thắn rằng nguyên nhân chủ quan là chủ yếu – đặc biệt là công tác chỉ đạo, điều hành cung ứng sách của Bộ Giáo dục và Đào tạo “chưa quyết liệt, chưa kịp thời, chưa hiệu quả” – cho thấy Thủ tướng đã chọn cách đối diện trực diện với sai sót thay vì dùng những lời lẽ chung chung. Khi yêu cầu “không để tái diễn việc thiếu sách giáo khoa trong những năm học tiếp theo”, ông biến sự cố hiện tại thành mốc phải thay đổi tư duy quản lý dài hạn.
Biện pháp cấp bách: từ đa dạng hóa in ấn đến rà soát từng lớp học
Điểm đáng chú ý nhất trong chỉ đạo lần này là tập hợp các biện pháp cấp bách mang tính can thiệp trực tiếp vào chuỗi cung ứng. Thủ tướng yêu cầu Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo “áp dụng các biện pháp quyết liệt, cấp bách, mạnh hơn” và chịu trách nhiệm trực tiếp trước Chính phủ về việc giải quyết dứt điểm thiếu sách trước ngày 25/9, với quyết tâm cao nhất. Một phát biểu có tính trích dẫn là: trong trường hợp cần thiết, Bộ trưởng được quyền mời các nhà xuất bản khác, các cơ sở in ấn khác tham gia để đáp ứng yêu cầu khẩn cấp, không phụ thuộc chỉ vào một nhà xuất bản. Điều này phá vỡ tư duy một đầu mối vốn khiến hệ thống dễ bị “nghẽn cổ chai”. Đồng thời, yêu cầu làm việc với từng địa phương, rà soát đến từng cơ sở giáo dục, từng nhà trường để bảo đảm cung ứng đầy đủ sách cho từng học sinh, nếu được thực thi nghiêm, sẽ là bước chuyển từ quản lý theo báo cáo tổng hợp sang quản lý theo dữ liệu thực tế tại lớp học.
Trách nhiệm và kỷ luật: không còn “vùng xám” cho sai sót hệ thống
Chỉ đạo lần này không dừng ở việc “chữa cháy” thiếu sách giáo khoa, mà đi thẳng vào câu hỏi ai phải chịu trách nhiệm. Thủ tướng yêu cầu Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ đạo nghiêm túc kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, đơn vị, cá nhân liên quan và xử lý nghiêm theo quy định trong việc cung ứng không đầy đủ sách cho học sinh vào đầu năm học mới 2026-2027, đồng thời báo cáo kết quả trước ngày 10/10. Việc ấn định cả deadline khắc phục (25/9) lẫn deadline báo cáo trách nhiệm (10/10) cho thấy kỳ vọng về một chu trình hoàn chỉnh: khủng hoảng phải được giải quyết, nhưng đồng thời phải để lại “dấu vết” kỷ luật để hệ thống học được bài học. Nếu quá trình kiểm điểm lần này tiếp tục dừng ở mức phê bình chung chung, không gắn trách nhiệm cá nhân cụ thể, thì mọi lời hứa “không để tái diễn” sẽ trở thành khẩu hiệu trống.
Từ xử lý khẩn cấp đến tầm nhìn dài hạn cho sách giáo khoa
Điểm tích cực là bên cạnh những biện pháp cấp bách cho năm học 2026-2027, cuộc họp do Thủ tướng chủ trì đã đặt ra một lộ trình xa hơn cho chính sách sách giáo khoa. Bộ Giáo dục và Đào tạo được yêu cầu tập trung xây dựng kế hoạch rà soát, hoàn thiện chương trình và sách giáo khoa phổ thông, với lộ trình cụ thể để hoàn thành bộ sách giáo dục phổ thông mới sử dụng thống nhất toàn quốc từ năm học 2028-2029. Xa hơn nữa, mục tiêu miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh từ năm học 2029-2030, nếu điều kiện cho phép có thể thực hiện sớm hơn, là một tuyên bố chính trị quan trọng về bình đẳng cơ hội. Tuy nhiên, những tầm nhìn này chỉ có ý nghĩa nếu khâu tối thiểu là không còn thiếu sách giáo khoa tái diễn. Kết luận hợp lý là: khủng hoảng hiện nay, nếu được xử lý thẳng tay, có thể trở thành điểm khởi đầu cho một nền quản trị sách giáo khoa dựa trên dữ liệu, đa dạng hóa nguồn cung và gắn trách nhiệm cá nhân rõ ràng – thay vì một vòng lặp lỗi hệ thống như suốt nhiều năm qua.
