Cú sốc 112%: Khi sách giáo khoa thành “mặt hàng nóng” trên sàn
Cơn sốt sách giáo khoa trên sàn thương mại điện tử là hiện tượng doanh số và giá sách giáo khoa tăng vọt ngay trước năm học mới, khi phụ huynh đổ xô mua online trong bối cảnh nguồn cung tại kênh truyền thống bị thiếu hụt cục bộ và một số nhà bán lợi dụng thời điểm để đội giá lên nhiều lần so với giá bìa. Theo dữ liệu từ một nền tảng thống kê TMĐT, chỉ trong giai đoạn 1/8 đến 3/9, sách giáo khoa trên bốn sàn lớn đạt doanh số 7,2 tỷ đồng, tăng tới 112% so với cùng kỳ năm trước. Hơn 270.000 sản phẩm được bán ra từ 275 gian hàng, với giá trị bình quân mỗi lượt bán khoảng 26.600 đồng. Đằng sau những con số tưởng như tích cực đó là câu chuyện sách giáo khoa tăng giá, chênh lệch giá khủng và gánh nặng mới đè lên ngân sách của từng gia đình trước năm học mới 2026.
Giá sách giáo khoa phi lý: Khi cuốn sách 7.000 đồng bị thổi lên hơn 40.000 đồng
Nếu chỉ nhìn tổng doanh số, nhiều người sẽ nghĩ thị trường sách giáo khoa trên TMĐT đang cạnh tranh lành mạnh. Nhưng chi tiết về giá sách giáo khoa cho thấy một bức tranh méo mó đáng lo. Khảo sát trên một sàn TMĐT, một số đầu sách bị rao bán cao gấp 4–6 lần giá bìa. Sách Âm nhạc lớp 1 có giá bìa 7.000 đồng nhưng được bán 32.000–44.000 đồng, tương đương gấp 4,6 đến 6,3 lần. Sách Đạo đức lớp 1 giá 8.800 đồng bị đội lên 34.000 đồng, còn Công nghệ lớp 4 từ 7.600 đồng lên 33.000 đồng. Đây không còn là chênh lệch do chi phí vận hành hay chiết khấu, mà là kiểu “trục lợi mùa tựu trường”. Khi sách giáo khoa tăng giá theo cách này, mỗi cuốn sách nhỏ trở thành một khoản cắt xén thẳng vào chi tiêu thiết yếu của gia đình, đặc biệt với những nhà có hai, ba con cùng đi học năm học mới 2026.
Nhu cầu bùng nổ, nguồn cung lúng túng và cuộc đổ xô lên TMĐT
Lý do cơn sốt này bùng lên không chỉ nằm ở tâm lý “mua sớm cho chắc” của phụ huynh, mà còn ở cấu trúc thị trường đang chuyển dịch chậm hơn nhu cầu. Dữ liệu cho thấy doanh số sách giáo khoa trên sàn bắt đầu tăng từ đầu tháng 8, đạt đỉnh gần 300 triệu đồng trong một ngày quanh 25/8 rồi hạ nhiệt khi học sinh tựu trường. Đây là nhu cầu mang tính mùa vụ rất rõ. Năm học 2026–2027 lại là năm đầu tiên áp dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc, khiến bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” trở thành nhóm bán chạy trên các sàn. Trong bối cảnh nhiều điểm phát hành truyền thống bị hết hàng cục bộ, hơn 270.000 lượt mua sách diễn ra qua các nền tảng trực tuyến chỉ trong hơn một tháng, cho thấy mua sách trên TMĐT đã trở thành kênh thay thế đáng kể cho nhà sách và điểm phát hành cũ.
Tiện ích hay cái bẫy? Phụ huynh đứng giữa thương mại điện tử và thị trường méo mó
Từ góc nhìn phụ huynh, mua sách trên TMĐT là giải pháp gần như bắt buộc khi thiếu một vài cuốn, không còn thời gian xếp hàng hoặc nhà sách thông báo hết hàng. Chỉ với vài thao tác, họ có thể đặt trọn bộ sách cho năm học mới 2026 và nhận hàng tại nhà. Nhưng sự tiện lợi đó đang đi kèm rủi ro lớn: giá bán chênh lệch giữa các gian hàng quá xa, có nơi tới hơn 6 lần giá bìa. Người mua cũng bị đặt vào thế phải tự kiểm tra từng mã sách, năm xuất bản để tránh mua nhầm sách cũ hoặc sai chương trình. Nói cách khác, TMĐT mở ra kênh tiếp cận mới, nhưng lại để phụ huynh đơn độc trước ma trận giá, chất lượng và thông tin. Khi sách giáo khoa – một sản phẩm có tính tham chiếu giá rất cao – vẫn bị đội giá vô tội vạ, đó là bằng chứng rõ ràng cho một thị trường kém hiệu quả và thiếu bảo vệ người yếu thế.
Cần làm gì để sách giáo khoa không trở thành “gánh nặng đầu năm học”?
Điều nghịch lý là trong khi phụ huynh chật vật vì thiếu sách và giá tăng, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết đã phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, vượt hơn 150% so với kế hoạch, đồng thời dự kiến in bổ sung khoảng 17 triệu bản nữa trong tháng 9. Nghĩa là vấn đề không chỉ nằm ở tổng nguồn cung, mà ở khâu phân phối và giám sát giá trên cả kênh truyền thống lẫn TMĐT. Các sàn thương mại điện tử không thể đứng ngoài: với vai trò “chợ” lớn nhất hiện nay, họ cần cơ chế kiểm soát giá sách giáo khoa tăng giá bất hợp lý, gắn nhãn rõ gian hàng uy tín, cảnh báo mức giá cao bất thường. Về phía cơ quan quản lý, sách giáo khoa nên được coi là mặt hàng đặc thù, có khung kiểm soát giá chặt hơn và kênh công bố giá bìa, danh mục chính thức để phụ huynh dễ đối chiếu. Nếu không, mỗi mùa tựu trường sẽ lại là một mùa lo âu, nơi quyền được tiếp cận giáo dục công bằng bị đánh đổi bằng những cuốn sách đội giá trên màn hình điện thoại.
