Học bạ số: cơ hội lớn nhưng chưa thoát “bóng” giấy
Học bạ số là hệ thống hồ sơ điện tử lưu trữ toàn bộ quá trình học tập, rèn luyện và phát triển của học sinh trên môi trường số, cho phép cập nhật, tra cứu, phân tích và chia sẻ dữ liệu giữa nhà trường, giáo viên, phụ huynh và cơ quan quản lý, hướng tới thay thế dần học bạ giấy, giảm thủ tục hành chính và hỗ trợ quản lý dựa trên dữ liệu. Sau một thời gian triển khai, học bạ số đã được sử dụng rộng rãi tại các trường, góp phần cải cách hành chính và nâng cao hiệu quả quản lý giáo dục. Tuy vậy, nó vẫn chưa đủ để giáo viên “thở phào” vì nhiều nơi đang phải vận hành song song cả học bạ số lẫn học bạ giấy. Tại một trường tiểu học ở Hà Nội, học bạ điện tử được thí điểm từ năm học 2023–2024 và nay đã đi vào nền nếp, song hồ sơ giấy vẫn tồn tại như lớp bảo hiểm bắt buộc cho các rủi ro kỹ thuật.
Hệ thống quản lý học tập phân mảnh: một dữ liệu, nhiều lần nhập
Điểm nghẽn lớn nhất của học bạ số hiện nay không nằm ở ý chí triển khai, mà ở sự thiếu liên thông giữa các hệ thống quản lý học tập khác nhau. Nhiều trường sử dụng SMAS, trường khác dùng VnEdu, trong khi tất cả vẫn phải đẩy dữ liệu lên cơ sở dữ liệu ngành chung. Khi các hệ thống chưa liên thông hoàn toàn, giáo viên phải nhập hoặc rà soát lại cùng một loại thông tin trên nhiều nền tảng khác nhau. Một ví dụ cụ thể là trường hợp thông tin “Nơi ở hiện tại” của học sinh không tự động chuyển sang hồ sơ cuối cấp trong nhánh tuyển sinh đầu cấp, khiến giáo viên phải gõ lại dữ liệu vốn đã có sẵn. Đây là kiểu lãng phí thời gian điển hình: công nghệ xuất hiện nhưng tải công việc giáo viên không giảm, thậm chí tăng vì khối lượng thao tác kỹ thuật.
Chuyển đổi số giáo dục phải đo bằng kết quả, không phải số lượng phần mềm
Nếu học bạ số chỉ biến học bạ giấy thành file điện tử, chuyển đổi số giáo dục sẽ dừng lại ở lớp vỏ công nghệ. Yêu cầu hiện nay là mọi hệ thống phải được kiểm đếm bằng sản phẩm, kết quả và tác động cụ thể, chứ không phải bằng số lượng dự án hay phần mềm được triển khai. Theo một lãnh đạo nhà trường tư thục, chuyển đổi số trong giáo dục là quá trình thay đổi phương thức quản trị, tổ chức dạy học và nâng cao chất lượng dựa trên dữ liệu, không phải chỉ đưa thêm thiết bị vào lớp học. Dữ liệu tuyển sinh, học tập, chuyên cần, sức khỏe, tâm lý, hoạt động trải nghiệm… cần được chuẩn hóa trên một hệ thống thống nhất, thay vì rải rác ở nhiều phần mềm và bộ phận. Nếu sau mỗi lượt nhập liệu, giáo viên không nhận lại được thông tin hữu ích cho dạy học, đó là dấu hiệu của một hệ thống đang chạy vì báo cáo hơn vì người học.
Giảm tải công việc giáo viên: từ khẩu hiệu đến thay đổi quản trị
Mục tiêu nổi bật của học bạ số là giảm tải công việc giáo viên, thay thế việc ghi chép, tổng hợp và lưu trữ thủ công bằng cập nhật trên hệ thống, giúp tra cứu thuận tiện và hạn chế sai sót. Thế nhưng khi cùng một thông tin xuất hiện ở nhiều nền tảng mà không có cơ chế kế thừa, giáo viên bị đẩy vào vai “nhân viên nhập liệu” hơn là nhà giáo. Chuyển đổi số giáo dục chỉ có ý nghĩa khi giảm thời gian cho các công việc hành chính lặp lại, để đội ngũ có thêm thời gian cho hoạt động chuyên môn, chăm sóc và hỗ trợ học sinh. Điều này đòi hỏi đổi mới đồng thời quản trị, dạy học, kiểm tra và đánh giá: từ thiết kế học bạ điện tử như một hồ sơ phát triển toàn diện, đến đổi mới đánh giá theo hướng liên tục vì sự tiến bộ người học.
Từ thí điểm đến đồng bộ: cần một nền tảng chung, dữ liệu nhập một lần
Một trường phổ thông dân tộc bán trú ở Lào Cai bắt đầu thí điểm học bạ số từ năm học 2022–2023, đến năm học 2025–2026 đã chuyển đổi đồng bộ và phát hành thành công học bạ số cho 100% học sinh. Trong năm học vừa qua, hệ thống được áp dụng cho 826 học sinh để bảo đảm ổn định; hiện 100% cán bộ quản lý, giáo viên thao tác thành thạo việc khởi tạo, cập nhật và ký số học bạ điện tử. Đây là minh chứng rằng khi có hạ tầng, quy chế và đào tạo bài bản, học bạ số hoàn toàn khả thi. Tuy nhiên, để tránh mỗi trường là một “ốc đảo dữ liệu”, đề xuất xây dựng một phân hệ đồng bộ và phần mềm quản lý nhà trường dùng chung trên toàn quốc được đặt ra như bước tiếp theo. Song song đó, các nhà quản lý gợi ý lộ trình chuyển đổi số cần có thí điểm, đánh giá, điều chỉnh trước khi mở rộng, bảo đảm dữ liệu được nhập một lần và tự động kế thừa ở mọi chức năng liên quan.
