Tín hiệu trái chiều từ PISA 2025: Thế mạnh kỹ năng số, điểm yếu nền tảng
PISA 2025 Việt Nam là bản chụp nhanh về chất lượng học sinh 15 tuổi trong bối cảnh thi trên máy tính, phản ánh đồng thời thế mạnh về kỹ năng số, thái độ học tập tích cực và những khoảng trống đáng lo trong đọc hiểu, toán học cùng vấn đề an toàn học đường đang tác động trực tiếp đến trải nghiệm học tập của các em.
Điểm nổi bật nhất là nghịch lý: học sinh Việt Nam vừa chăm, kiên trì, thích ứng nhanh với công nghệ, vừa lúng túng ở những năng lực học tập cơ bản. Kết quả sơ bộ do một tổ chức quốc tế công bố ngày 8/9/2026 cho thấy học sinh Việt Nam chăm học, kiên trì, nhận được sự hỗ trợ tích cực của giáo viên và thích ứng nhanh với công nghệ. Tuy nhiên, các con số về đọc hiểu và toán lại kéo tụt bức tranh chung, cho thấy chúng ta có nguy cơ xây nhà cao tầng trên nền móng chưa vững.
Quan trọng hơn, đây là lần đầu tiên Việt Nam chuyển từ làm bài trên giấy sang làm bài trên máy tính. Điều này vừa giúp thể hiện lợi thế kỹ năng số học sinh, vừa khiến mọi so sánh với các kỳ trước trở nên dễ gây hiểu nhầm nếu không phân tích kỹ bối cảnh.
Khoa học và kỹ năng số: Lợi thế của thế hệ học sinh “online”
Nếu chỉ nhìn vào Khoa học và kỹ năng số, PISA 2025 Việt Nam là câu chuyện đáng tự hào. Học sinh đạt trung bình 457 điểm Khoa học, 443 điểm Toán, 392 điểm Đọc hiểu và 461 điểm Giải quyết vấn đề bằng máy tính. Ở Khoa học, 71% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên, gần sát mức 74% của trung bình quốc tế. Điều này chứng tỏ khi phải vận dụng kiến thức để lý giải hiện tượng, học sinh Việt Nam không hề lép vế.
Thế hệ học sinh 15 tuổi hôm nay lớn lên với thiết bị số: các em dùng trung bình 2,2 giờ mỗi ngày cho hoạt động học tập trên thiết bị tại trường, cao hơn mức 1,7 giờ của nhiều nước. AI đã trở thành trợ lý quen thuộc: 94% dùng chatbot AI để hỗ trợ học tập, 82% tra cứu sơ bộ chủ đề mới, 86% tóm tắt văn bản và 88% soạn thảo văn bản cho bài tập.
Nhưng chính ở đây xuất hiện một “cú vặn mình” cần thiết của chính sách: khi số học sinh dùng AI cao hơn rất nhiều so với số được học cách kiểm tra nội dung do AI tạo ra, thì câu hỏi không còn là cấm hay cho phép, mà là: chúng ta dạy các em sử dụng AI để học, hay để khỏi phải nghĩ?
Đọc hiểu và toán học: Điểm yếu không thể che giấu bằng kỹ năng số
Phía sau những con số ấn tượng về kỹ năng số học sinh là một lỗ hổng khó chấp nhận ở đọc hiểu và toán học. Ở Toán, 58% học sinh Việt Nam đạt từ Mức 2 trở lên, thấp hơn mức 65% của trung bình quốc tế. Tệ hơn, với Đọc hiểu, chỉ 41% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên, trong khi con số này ở nhiều nước là 69%. Nghĩa là khoảng 59% học sinh chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo cách đánh giá của chương trình này.
Điều đáng lo không chỉ là điểm thấp, mà là hệ quả dây chuyền: muốn giải một bài toán có lời văn, hiểu hiện tượng khoa học, đọc bản đồ, biểu đồ hay hướng dẫn trên mạng, học sinh đều cần năng lực đọc, chọn lọc thông tin quan trọng, so sánh và đưa ra nhận xét. Khi đọc hiểu yếu, mọi môn học khác đều bị kéo lùi. Đây không phải chuyện của riêng môn Ngữ văn, mà là bài toán thiết kế lại cách dạy và học ở toàn bộ chương trình.
Kết quả sơ bộ cũng cho thấy số học sinh đạt mức năng lực cao còn rất ít: chỉ 2% đạt Mức 5 hoặc 6 ở Khoa học, 4% ở Toán và gần 0% ở Đọc hiểu, trong khi nhiều nước đạt 7–8%. Như vậy, giáo dục Việt Nam cùng lúc phải nâng mặt bằng tối thiểu cho số đông, đồng thời mở đường cho nhóm học sinh xuất sắc – nếu không, chúng ta sẽ mắc kẹt ở mức trung bình.
Giáo viên tận tâm, học sinh kiên trì nhưng bất bình đẳng và bắt nạt học đường gióng chuông cảnh báo
Một nửa thành công của PISA 2025 Việt Nam đến từ văn hóa học tập kiên trì và hệ thống giáo viên tận tâm. 82% học sinh cho biết mình tò mò về nhiều vấn đề; 79% nói sẽ cố gắng hơn khi bài khó; chỉ 12% cho rằng đi học là lãng phí thời gian. 90% học sinh khẳng định giáo viên Khoa học quan tâm đến việc học của từng em, 85% nói giáo viên giảng cho đến khi hiểu và 89% nhận được hỗ trợ thêm khi cần.
Tuy vậy, cơ hội học tập vẫn không đồng đều. Khoảng 31% học sinh Việt Nam thuộc nhóm điều kiện kinh tế – xã hội thấp nhất trên thang quốc tế, nhưng vẫn đạt trung bình 425 điểm Khoa học – thuộc nhóm cao so với học sinh khó khăn ở các nước khác. Tuy nhiên, khoảng cách giữa nhóm thuận lợi nhất và khó khăn nhất vẫn lên tới 87 điểm Khoa học, tương đương mức chênh lệch phổ biến ở nhiều hệ thống giáo dục. Nếu không ưu tiên hỗ trợ nhóm yếu thế, “kỳ tích PISA” sẽ chỉ là thành tích của một bộ phận học sinh.
Đáng báo động hơn, an toàn học đường đang là “lỗ thủng” ít được nói thẳng. Theo một báo cáo, có 19,9% học sinh Việt Nam cho biết từng bị bắt nạt ít nhất vài lần mỗi tháng dưới nhiều hình thức. Các dạng bắt nạt học đường phổ biến nhất là chế giễu bạn bè (15,8%), tung tin đồn ác ý (8,7%), đe dọa (3,5%), đăng thông tin cá nhân gây tổn thương lên mạng xã hội (2,8%) và xô đẩy, hành hung thể xác (2,7%). Một môi trường học tập đầy sợ hãi không thể nuôi dưỡng ham học hay kỹ năng số lành mạnh.
Từ PISA đến hành động: Đọc hiểu trong mọi môn, AI có trách nhiệm và trường học an toàn
Điều tích cực là bức tranh PISA 2025 không chỉ nêu vấn đề mà còn gợi mở hướng hành động. Thứ nhất, đọc hiểu không thể tiếp tục là “việc riêng” của môn Ngữ văn; rèn đọc hiểu cần được thực hiện trong tất cả môn học. Mỗi giáo viên Toán, Khoa học, Lịch sử hay Địa lý đều phải coi việc hướng dẫn học sinh đọc, chọn lọc, so sánh và đánh giá thông tin là một phần cấu trúc bài dạy, chứ không phải phụ lục trang trí.
Thứ hai, việc đổi mới dạy học và đánh giá theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 cần tiếp tục theo hướng tăng khả năng vận dụng. Nếu bài kiểm tra vẫn thiên về chép lại kiến thức, học sinh sẽ dùng AI như chiếc “phao cứu sinh” thay vì như một công cụ hỗ trợ tư duy. Cùng với đó, cần có hướng dẫn rõ ràng để giáo viên và học sinh sử dụng AI an toàn, trung thực và có ích, trong đó trọng tâm là dạy cách đặt câu hỏi, kiểm tra thông tin và nhận ra câu trả lời sai.
Thứ ba, an toàn học đường và bắt nạt học đường cần được xem là chỉ số chất lượng giáo dục nằm ngang hàng với điểm số. Không một chính sách cải thiện kỹ năng số học sinh hay nâng cao điểm PISA nào có ý nghĩa nếu 1/5 học sinh vẫn phải đi học trong tâm thế sợ bị chế giễu, bị đe dọa hay bị làm tổn thương trên mạng. Kết thúc, PISA 2025 nhắc chúng ta rằng thành tích quốc tế chỉ bền vững khi mỗi học sinh cảm thấy mình đọc được, hiểu được, suy nghĩ được – và được an toàn trong chính lớp học của mình.
